Nâzım Hikmet’in şavkı vuruyor İzmir’e / Güldem Eczacı
Nâzım Hikmet Romantika: Bir Ömrün Seyrüseferi sergisinden izlenimler.
“Nâzım Hikmet / Romantika: Bir Ömrün Seyrüseferi” sergisi, İzmir Kültürpark Atlas Pavyonu’nda 5 Eylül 2026’da ziyarete açıldı.
Bir mektubun, el yazısıyla düşülmüş bir notun, bir kartpostalın, gündelik bir eşyanın bugüne ulaşması, onu yıllarca saklayan insanların özenini, sahibine duydukları sevgiyi de düşündürüyor. “Nâzım Hikmet Romantika” sergisinde her yerde o özenin, özlemin izleri var.
Küratör M. Melih Güneş’in yıllardır süren araştırmaları, şairin ailesi ve yakın çevresiyle, arşivler ve koleksiyonlarla kurduğu dostluk ve güven ilişkileri, kutsal bir emanet titizliğiyle korunmuş bu parçaları bir araya getiriyor.
Folkart’ın yapımcılığında, İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin iş birliği ve ev sahipliğinde hazırlanan sergi, 2.125 metrekarelik devasa bir alanda on beş ayrı salonda gezilebiliyor. Farklı ellerden, farklı ülkelerden toplanmış bu mirası bir arada görmek, kalıcı bir Nâzım Hikmet Müzesi dileğini yeniden gündeme getiriyor. Bunca emekle korunmuş emanetler, serginin ardından da böyle bir müzede yaşamını sürdürse ne güzel olur.
Romantika sergisi, sanatseverleri şiirin, toplumsal tarihin ve kişisel belleğin iç içe geçtiği çok katmanlı bir yolculuğa çıkarıyor. Büyük ozanın sergi için hazırlanmış yaşam şeridinde gezinirken ülke ve dünya tarihine tanıklık ediyor; tarihin Nâzım’ın hayatında, Nâzım’ın da tarihte bıraktığı izleri görerek ilerliyoruz.

FOTOĞRAFLAR
Sergideki fotoğraflar, Nâzım Hikmet’in ömrüne yayılan bir panorama sunuyor. En çok iç burkanlar, başı tıraşlı, üzerinde cezaevi giysisiyle çekilmiş mahpusluk fotoğrafı ile açlık grevi sırasında annesinin onun için imza topladığı kare, bir de cenazesinde feryat eden bir güzel çocuk: 12 yaşındaki oğlu Memet…
Oğluna gönderdiği, zamanla bir kartpostal koleksiyonuna dönüşen hayvan resimleri ve aralarındaki yazışmalar, serginin en özel ve duygusal parçaları arasında.
Serginin farklı köşelerinde değerli fotoğraf sanatçımız Ara Güler’in objektifinden Nâzım’ı, ailesini, dostlarını, Moskova’daki evini görmek mümkün. İki ustanın dostluğunun izlerini taşıyan, çoğu ilk kez sergilenen otuz kare…

Sergide Nâzım’ın dizeleriyle Ara Güler’in Anadolu fotoğraflarını buluşturan bir kitap da yer alıyor: In Quest’anno 1941. Memleketimden İnsan Manzaraları’ndan bir bölümün Türkçe ve İtalyanca yayımlandığı bu kitapta fotoğrafçının adı bulunmuyor. Ara Güler ise serginin küratörü Melih Güneş’e imzaladığı ilk sayfaya bir not düşmüş: “Unutma ki kitaptaki fotoğraflar tarafımdan çekilmiştir.” Malatya, Konya, Kahramanmaraş ve Mardin’den altı kare, fotoğrafçısının imzasıyla sunuluyor. Şairin sözcüklerle anlattığı memleketinin insanları, fotoğrafçının gözüyle ete kemiğe bürünüyor.
SERGİYE ÖZEL TABLO
Nâzım’ın şiirlerindeki insanlar bu kez sergi salonunun karşı duvarında, boydan boya uzanan bir tabloda. 260 × 780 cm boyutlarındaki üç panelli bu eser, Sedat Girgin’in Kuvâyi Milliye Destanı’ndan esinlenerek sergi için yaptığı “Onlar ki Toprakta Karınca, Suda Balık, Havada Kuş Kadar Çokturlar” tablosu. Tablo, biçimleri zorlayan, bedenleri deforme eden, hareketi öne çıkaran dışavurumcu anlatımıyla destandaki acıyı ve direnci figürlerin yüzlerinde, ellerinde, duruşlarında duyuruyor. Bir yanda insan bedeninin tükenişi, öte yanda var olma ve vatanı savunma iradesi. Şiirdeki “korkunç ve mübarek elleri, ince küçük çeneleri ve kocaman gözleri”yle kadınlar da savaşın yükünü taşıyan figürler arasında. Şairin vatan ve hürriyet sevdası, destanın merkezine koyduğu bu insanların emeğini, çilesini, azmini, gururunu anlatışında belirginleşiyor.
Yükselen bayrak ve Nâzım’ın altında şiirini yazdığı, yeniden yeşermeye duran kuru ağaç, şairin aydınlık, özgür, güzel günlere duyduğu sarsılmaz inancı yansıtıyor. Tabloda uzaklarda, bulutlara karışan belli belirsiz bir çift göz de Atatürk’ün varlığını duyumsatıyor.
Destanın başında ve sonunda yer alan “Onlar” şiirinin dizelerini duvarda bir arada görmek, sayfa düzenine de dikkat çekiyor. Nâzım’ın şiirde aradığı yeni biçimler, sözcüklerin yerleşiminde kendini gösteriyor. Dizeler sağa doğru basamak basamak ilerliyor, sonra yeniden soldan başlayıp sağa açılıyor. Şiir biçim olarak da hareket ediyor. “Onlar ağır ellerini toprağa basıp / doğruldukları zaman”… Şiirin yerleşiminde, dizelerin anlattığı doğrulma hareketi beliriyor sanki.
Resimde bayrağın dalgalanışından birbirine eklenen bedenlere yayılan ritim ile şiirde basamak basamak ilerleyip toprakta, suda, havada dolaşan sözcükler mücadelenin hareketini her yandan hissettiriyor.
Kuvâyi Milliye’de “yaratan ki onlardır” diyen Nâzım, serginin başka bir duvarında “Selâm yaratana!” diye sesleniyor üreten sınıfa. Timur Selçuk’un bestesiyle bilinen “Türkiye İşçi Sınıfına Selam” şiiri, şarkıda yer almayan dizeleriyle de dikkat çekiyor. “Beklenen günler, güzel günlerimiz ellerinizdedir, / haklı günler, büyük günler, / gündüzlerinde sömürülmeyen, gecelerinde aç yatılmayan, / ekmek, gül ve hürriyet günleri.”
SERGİDEN SÖYLEŞİYE
Sovyetler Birliği’nde ve başka ülkelerde sahnelenen oyunlarının afişleri, çocuklar için yazdığı eserlerden uyarlanan animasyonlar, Nâzım’ın farklı dillerde ve sanatlarda süren yaşamıyla buluşturuyor izleyiciyi. Bu karşılaşmanın verdiği gurura, ülkesinde yasaklanan bir şairin eserlerini kendi seyircisiyle buluşturamayışının burukluğu karışıyor. “Otobiyografi” şiirindeki “yazılarım otuz kırk dilde basılır / Türkiye’mde Türkçemle yasak” dizeleri geliyor akla.
Sergi alanında perşembe akşamları Folkart Gallery tarafından söyleşiler, şiir dinletileri ve müzikli buluşmalar da düzenleniyor. Ünal Ersözlü’nün direktörlüğünde düzenlenen bu etkinliklerin ilki, serginin küratörü Melih Güneş’in sunumuyla, Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Vakfı konukları Zeynep Oral ve Özcan Arca’nın katılımıyla gerçekleşen ‘Dinmeyen Hasret Nâzım Hikmet’ buluşmasıydı. Etkinlikte Zeynep Oral, yasakların şairin karşısına Sovyetler Birliği’nde de çıktığına dikkat çekti. Oral’ın aktardığına göre Nâzım’ın Sovyet bürokrasisini eleştiren İvan İvanoviç Var mıydı, Yok muydu? adlı oyunu, 1957’de Moskova’da bir kez sahnelendikten sonra gerekçe gösterilmeden sahneden kaldırılmış. Düşlediği dünyanın gerçeğiyle yüzleşmekten çekinmeyen, doğru bildiğini söylemekten sakınmayan, “yıkılan putların altında” ezilmeyen Nâzım Hikmet...
MOSKOVA’DAKİ EVİ TEK BAŞINA BİR ENSTALASYON
Nâzım’ın hapishanede yaptığı ahşap işler, fotoğraflarından aşina olduğumuz giysiler, kullandığı objeler gündelik yaşamının izlerini taşıyor. Melih Güneş, Moskova’daki evi için “tek başına bir enstalasyondu” diyor. Dostlarıyla birbirlerine verdikleri armağanlar, bazıları ilk kez sergilenen tablolar, Moskova’daki evinden getirtilen çalışma masası, radyosu, daktilosu, oturma odası takımı izleyiciyi Nâzım’ın dünyasına biraz daha yaklaştırıyor. Her parça kendi hikâyesini anlatıyor, yan yana geldiklerinde o evdeki hayat beliriyor. Bütün bunlar, Nâzım’ı insan olarak zihnimizde oturtuyor. Pencere camındaki Karagöz ve Hacivat figürleri, hep gözünün önünde, memleketten bir parça.
NÂZIM’IN KENDİ SESİNDEN BÜYÜK İNSANLIK
Serginin bunca ayrıntıyı bir araya getiren zenginliği onun sesinin de olduğu bir kitabı hatırlatıyor: Melih Güneş’in Rûken Kızıler’le birlikte editörlüğünü üstlendiği Büyük İnsanlık: Kendi Sesinden Şiirler. Kitap ilk kez 2011’de Yapı Kredi Yayınları ile Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından ortaklaşa yayımlandı.
Kitaba eşlik eden CD’de önce Bedri Rahmi Eyüboğlu kendi şiiri “Mor”u, ardından Nâzım Hikmet kendi şiirlerini okuyor.
Kitabın sunuşunda anlatıldığına göre Bedri Rahmi, Nâzım’ın Türkiye’de yasaklı olduğu o yıllarda bant ele geçerse kimin sesinin kaydedildiği hemen anlaşılmasın diye kendi sesini onunkine siper ediyor.
CD’ye kaynak olan özgün makara bant, Nâzım’ın ve Bedri Rahmi’nin seslerini, nefeslerini, birbirlerine seslenişlerini, dostluklarını bugüne taşıyor.
Kalıcı bir Nâzım Hikmet Müzesi kurulduğunda belki özgün bant, geçici de olsa, orada sergilenir; telif hakkı sahiplerinin de katkısıyla kayıt ziyaretçilere dinletilebilir.
Türkiye’nin en önemli kültürel değerlerinden Nâzım Hikmet’in siyasi kimliğiyle birlikte farklı kesimlerden de kabul görüp yüceltilmesi yıllardır özlenen bir gelişme, gecikmiş bir hakkın teslimi.
Yaşamı boyunca ona ayrılıkların, hasretlerin çeşidini ezberleten yönetim anlayışının ardından şairin bugün geniş kitlelerle buluşması ayrıca anlamlı; Folkart’ın bu buluşmaya katkısı da takdiri hak ediyor.
DUVARLARDAKİ DİZELER
Serginin farklı köşelerinden koparılıp alınabilen şiir sayfaları, dijital çağda kâğıda dokunmanın, bir şiiri katlayıp cebe koymanın keyfini yeniden yaşatıyor.
Nâzım’ın ömründe gezinirken, sanki defterlerimizde, kitaplarımızda, mektuplarımızda dolaşan o dizeler ayaklanmış, duvarlardan bize bakıyor.
Bizde Nâzım’dan ne kalmış? Büyük ozanın “Davet”i bugün ne kadar karşılık bulmuş? “Ekmek, gül ve hürriyet günleri” hayatın neresinde? Düşündürüyor. Aşkların, ayrılıkların, hasretlerin dile geldiği şiirlerde kişisel belleklerimizin kapıları aralanıyor.
SERGİDE BİZİM DE SURETİMİZ ÇIKIYOR…
Sergi, Nâzım’ın 125. doğum günü olan 15 Ocak 2027’ye kadar devam edecek. Vera’nın güneşli sofrası, umudun dallarına konan turna kuşları, üzerine notlar alınmış takvim yaprakları, çalışma odasının duvarındaki Picasso’lar, Avni Arbaş, Abidin Dino eserleri…
Bütün bunlar insanı sergide biraz daha kalmaya çağırıyor: bir şiiriyle göz göze gelmek, onu yeniden keşfetmek için. Duymak için Nâzım’ı…
Nâzım’ın şavkı vuruyor İzmir’e. Serginin görkemi içinde şiirine, düşüncesine, itirazına, isyanına yaklaştıkça artık ona daha yalın, daha merasimsiz seslenebiliriz.
Adını önce Romantika koymayı düşündüğü Yaşamak Güzel Şey Be Kardeşim romanındaki yaşama arzusuna katılarak:
— Nâzım! “Daha güzel, daha haklı, daha dolgun, daha derin yaşamak” peşinde bizim de adımızı iflah olmaz romantikaların listesine yaz; Kerim’in, Suphi’nin, Petrosyan’ın, Anuşka’nın, tanımadığın ama seni tanıyacak bir yığın insanın yanına…
Bu sergiyi mümkün kılan herkese, emeği ve özeni için teşekkürle.
Kaynakça
Nâzım Hikmet. Kuvâyi Milliye. Bilgi Yayınevi, 3. basım, 1986.
Nâzım Hikmet. Son Şiirleri. Yapı Kredi Yayınları, 2002.
Nâzım Hikmet. Büyük İnsanlık: Kendi Sesinden Şiirler. Editörler: Rûken Kızıler ve M. Melih Güneş. Yapı Kredi Yayınları ve Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 14. basım, 2018.
“Dinmeyen Hasret Nâzım Hikmet”. Zeynep Oral ve Özcan Arca’nın katılımıyla.
Sunum: M. Melih Güneş. Folkart Gallery, İzmir Kültürpark Atlas Pavyonu, 15 Ekim 2026. Söyleşi.
Güldem Eczacı
Gercekedebiyat.com
Yorumlar
Bu içeriğe henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın.