İranlı yazar Mandana Heydarian Hermansson’un Yumak romanı / Metin Turan

İranlı yazar Mandana Heydarian Hermansson’un Yumak adlı romanı, insan ilişkilerinin söz konusu karmaşıklığını birbirine eklemlenen yaşam öyküleri üzerinden ele alan, bireysel seçimlerle toplumsal değerler arasındaki gerilimleri ele alıp irdeleyen bir yapıt.

İnsan yaşamı, birbirinden bağımsız gibi görünen olayların, karşılaşmaların, seçimlerin ve rastlantıların oluşturduğu karmaşık ilişkiler ağıdır. Kişi, kendi yaşamının sınırlarını çizdiğini düşünürken başkalarının kararlarıyla biçimlenen bir dünyanın içinde bulur kendini.

Aşk, bağlılık, ihanet, özlem, pişmanlık ve yeniden başlama isteği, bu dünyanın birbirinden ayrılması güç duygularıdır.

İranlı yazar Mandana Heydarian Hermansson’un Yumak adlı romanı, insan ilişkilerinin söz konusu karmaşıklığını birbirine eklemlenen yaşam öyküleri üzerinden ele alan, bireysel seçimlerle toplumsal değerler arasındaki gerilimleri ele alıp irdeleyen bir yapıt.

1985 yılında Tahran’da doğan Mandana Heydarian Hermansson, çağdaş İran edebiyatının ülke sınırları dışında da yazınsal varlığını sürdüren temsilcilerindendir. 2006 yılında öğrenimini sürdürmek üzere İsveç’e yerleşen yazar, Uppsala Üniversitesinde tıp bilimleri alanında eğitim görmüştür. Yazarlığının yanı sıra şairlik ve çevirmenlik de yapan Hermansson’un İmza ve Yumak adlı romanları ile Duvarın Üzerinden adlı şiir kitabı bulunmaktadır.

İsveççe, Farsça ve İngilizceyi kapsayan yazınsal çalışmalarında farklı kültürlerin yazınsal gelenekleriyle ilişki kuran yazar, İsveç Yazarlar Birliği ve İsveç PEN üyesidir.

2024 yılında İsveç Yazarlar Fonu'nun çalışma bursuna değer görülmesi de yazınsal çalışmalarının uluslararası düzeyde karşılık bulduğunu gösteren gelişmeler arasındadır.

İsveç’te kurucusu olduğu Bastin Yayınevinde çalışmalarını sürdüren Hermansson’un yazınsal ilgisinin odağında, özellikle bireyin duygusal dünyası ile toplumsal yaşamın belirleyiciliği arasındaki ilişki yer almaktadır.

Türkçeye Solmaz Arzili’nin çevirisiyle, Aleni Kitap tarafından kazandırılan Yumak, otuz bölümden oluşan çok kişili ve çok katmanlı bir yapıttır.

Romanın başlıca özelliği, başlangıçta bağımsız gibi görünen yaşam parçalarının ilerleyen bölümlerde birbirine bağlanmasıdır.

Dokuz kişinin çevresinde gelişen olaylar, farklı bakış açılarından yeniden anlam kazanır. Bir kişinin kendi yaşamında sıradan ya da haklı gördüğü bir davranış, başka birinin yaşamında derin bir kırılmanın başlangıcı olabilir.

Böylece roman, olayların yalnızca sonuçlarını değil, aynı zamanda bu sonuçları doğuran bireysel eğilimleri ve toplumsal koşulları da sorgulamaya açar.

Romanın adı, yapıtın kurgusunu açıklayan temel bir eğretilemedir. Yumak, birbirine dolanmış ipliklerden oluşur; bu ipliklerin her biri ayrı bir doğrultuda ilerlese de tümü aynı bütünün parçalarıdır. Hermansson da kişilerini böyle bir ilişkiler örgüsü içerisinde konumlandırır.

Saide, Negme, Sina, Mehran, Şahin, Mehrnuş, Perinaz, Şeyda ve Ahmet çevresinde örülen öyküde kişilerin geçmişleri, beklentileri ve yaşadıkları hayal kırıklıkları birbirlerinin yaşamlarına uzanır.

Her yeni bölüm, daha önce anlatılmış bir olayın görünmeyen yönünü açığa çıkararak okuru ilk yargılarını yeniden değerlendirmeye yöneltir.

Yapıtın dikkat çekici yanlarından biri, kişilerin kendi davranışlarıyla düşünceleri arasında ortaya çıkan çelişkilerdir. Gençliğinde aşkı yaşamın vazgeçilmez değeri olarak gören Saide’nin yıllar sonra evliliğini bambaşka ölçütlerle değerlendirmesi, değişen koşulların insanın değer yargılarını nasıl dönüştürdüğünü gösterir.

Anlatıcı Negme’nin eski arkadaşındaki bu değişimi anlamakta zorlanması ise yalnızca Saide’nin değil, geçmişe ilişkin kendi düşüncelerinin de sorgulanmasına yol açar. Burada asıl sorun, insanın değişip değişmemesi değildir; geçmişte mutlak doğrular olarak benimsenen düşüncelerin zaman karşısında ne ölçüde geçerliliğini koruyabildiğidir.

Yumak, aşkın farklı yaşam koşullarında nasıl anlam kazandığını inceler ve değişmez aşk ülküsünü sorgular.

Sevgi, roman kişilerinin kimine güvenli bir gelecek kurma olanağı, kimine geçmişte duyduğu bir eksikliği giderme umudu verir.

Kimi içinse bireysel özgürlüğünün önünde bir engele dönüşür. Bir ilişkiyi sürdürme kararı kadar ondan ayrılma isteği de ekonomik kaygılardan, toplumsal beklentilerden ve kişisel korkulardan etkilenir.

Yazar, aşkın yalnızca iki kişi arasında yaşanan özel bir duygu olmadığını; aile, gelenek, sınıfsal konum ve gelecek tasarımıyla birlikte biçimlendiğini ortaya koyar.

Romanın kadın kişileri, özellikle bu gerilimin belirginleştiği alanı oluşturur. Kadınların evlilik, annelik, sadakat ve toplumsal saygınlık karşısındaki konumları, onların bireysel isteklerini özgürce gerçekleştirmelerini güçleştirir.

Mehrnuş’un yaşadığı ilişki ve bu ilişkinin hukuksal karşılığı, sevginin toplumsal kurumlar karşısındaki kırılganlığını gösterirken, Saide’nin yaşamı da evlilikle ilgili romantik beklentilerin gündelik gerçeklik içerisinde nasıl aşınabildiğini düşündürür.

Şeyda ve Perinaz gibi kişiler aracılığıyla ise geçmişin ağırlığı, ekonomik güvence arayışı ve kendini gerçekleştirme isteği farklı biçimlerde görünürlük kazanır. Bununla birlikte Hermansson’un kadın kişileri her zaman edilgen ya da yalnızca mağdur konumunda değildir.

Kimi zaman kendi seçimleriyle başkalarının yaşamlarını değiştiren, kimi zaman da içinde bulundukları koşulları aşmaya çalışan kişilerdir.

Hermansson, kadınların yaşadığı sorunları erkeklerin davranışlarının yanı sıra kadınların birbirleriyle ilişkileri, kendi iç çelişkileri ve geleneksel değerleri sürdürmedeki payları üzerinden de ele alır. Romanın güçlü yanlarından biri, kişileri iyi ya da kötü diye sınıflandırmadan, benimsedikleri değerlerle kendi istekleri arasında nasıl bocaladıklarını göstermesidir.

Mandana Heydarian Hermansson

Romanda yer yer belirginleşen geleneksel kadınlık ve erkeklik kabulleri, yapıtın tartışmaya açık yönlerinden biridir. Kişilerin davranışlarını açıklamak için başvurulan kimi genellemeler, kadınlara ve erkeklere biçilen rolleri değişmez özelliklermiş gibi sunar.

Bu genellemeler, kişilerin hangi toplumsal değerleri benimsediklerini ve kendi davranışlarını bu değerler üzerinden nasıl anlamlandırdıklarını da gösterir. Böylece roman şu soruyu gündeme getirir.

Kişiler, kendi istekleriyle aldıklarını düşündükleri kararlarda toplumun onlara öğrettiği değerlerin ne ölçüde etkisindedir?

Yumak’ın biçimsel özelliklerinden biri, her bölümün bir şiirle açılmasıdır. Bu şiirler, romana lirik bir boyut kazandırır. Şiirler, ardından gelen olayları yalnızca süsleyen metinler değildir; çoğu kez bölümün temel duygusunu önceden duyuran, okurun dikkatini belirli bir düşünceye yönelten eşiklerdir.

Özlem, ayrılık, belirsizlik, köksüzlük ve umut gibi izlekler önce şiirsel bir yoğunluk kazanır, ardından kişilerin yaşantıları içinde somutlaşır.

Özellikle “Kırık Ayna”, “Şüphe Tohumu”, “Yuva Çöküşü”, “Kökler” ve “Kendin Ol” başlıkları, romanın duygusal ve düşünsel gelişimini yansıtan anlamlı duraklardır.

Şiirle düzyazının iç içe geçmesi, yazarın şair kimliğini romanın diline yansıtır. Kimi bölümlerde anlatıcı, kişilerin duygularını doğrudan dile getirir ve iç dünyalarını gereğinden fazla yorumlar.

Okurun olaylardan kendi başına çıkarabileceği sonuçları açıkça belirtmesi de yorum alanını daraltır.

Romanın parçalı kurgusu ise kişileri farklı bölümlerde yeniden karşımıza çıkararak merakı canlı tutar.

Kurgunun en güçlü yanı, sonraki bölümlerde açığa çıkan bilgilerin okurun geçmişte yaşananları yeniden anlamlandırmasını sağlamasıdır.

Yapıtta göç olgusu da bireysel ilişkilerin ötesine uzanan önemli bir izlek olarak belirir. İran’dan ayrılma düşüncesi, Avrupa’da yaşama isteği ve geride bırakılanlarla yeni bir yaşam kurma arasındaki kararsızlık, kişilerin gelecek tasarımlarını etkiler.

Göç, yalnızca coğrafi bir yer değiştirme değildir; insanın belleğiyle, ait olduğu kültürle ve kendisini tanımladığı değerlerle kurduğu ilişkinin yeniden biçimlenmesidir.

“Kökler” başlıklı bölümün şiirsel söyleyişi, bu bakımdan yapıtın bireysel aşk öykülerinden daha geniş bir insanlık durumuna açıldığını gösterir.

Yazarın İran’dan İsveç’e uzanan kendi yaşam deneyimi de bu izleğin önemini artıran bir arka plan sunar.

Romanın kültürel bağlamı bakımından İran toplumunun evlilik anlayışı, aile ilişkileri, dinsel gelenekler ve kadın-erkek ilişkilerine ilişkin toplumsal beklentiler önemli bir yer tutar.

Özellikle geçici evlilik uygulaması, boşanmanın toplumsal karşılığı ve bireysel tercihlerin aile çevresinde yarattığı çatışmalar, romanın İran'a özgü toplumsal gerçekliğini belirginleştirir. Bununla birlikte yapıtın Türkçe okuru için dikkat çekici yanı, birçok yaşantının tanıdık gelmesidir.

Aile baskısı, evlilikten beklenen güvence, kadınların toplumsal konumu ve duygusal ilişkilerdeki çifte ölçütler, iki toplumun ortak tartışma alanlarına işaret eder.

Dolayısıyla roman, İran toplumunun gündelik yaşamından kesitler sunarken Türkçe okurun kendi toplumsal gerçekliğini de yeniden düşünmesine olanak tanır.

Bu kültürlerarası yakınlığın Türkçede karşılık bulmasını sağlayan kişi ise çevirmen Solmaz Arzili’dir. Arzili’nin çalışmaları, yalnızca Farsçadan Türkçeye yapılan çevirilerle sınırlı değildir.

Türkçeden Farsçaya uzanan yoğun çeviri uğraşı, iki edebiyat arasında karşılıklı bir dolaşımın oluşmasına katkıda bulunmaktadır.

Elif Şafak’ın yapıtlarını Farsça okurla buluşturan, yakın dönemde Ahmet Ümit’in Kar Kokusu romanını da Farsçaya çeviren Arzili, öte yandan İran edebiyatının farklı kuşaklarından yazarların öykülerini özellikle KIBATEK (Kıbrıs Balkanlar Avrasya Türk Edebiyatları Kurumu)’in uluslararası dil ve edebiyat dergisi Turnalar aracılığıyla Türkçeye kazandırmaktadır.

Onun çalışmaları, çevirinin yalnızca bir dilden ötekine sözcük aktarmak olmadığını; farklı toplumların duyarlıklarını, düşünme biçimlerini ve kültürel belleklerini birbirine açan yaratıcı bir yazınsal uğraş olduğunu hatırlatır.

Çevirmenlerin yazınsal ilişkilerdeki emeği çoğu zaman yapıtların ve yazarların gölgesinde kalır. Oysa bir edebiyatın başka bir dilde yaşayabilmesi, kaynak metnin anlam dünyasını kavrayan, hedef dilin anlatım olanaklarını yetkinlikle kullanan çevirmenlerin birikimi ve özverisiyle mümkündür.

Solmaz Arzili’nin iki yönlü çeviri çalışmaları bu bakımdan ayrıca önemlidir. Bir yandan Türkçe edebiyatın İran’da tanınmasına katkı sunarken öte yandan Farsça edebiyatın Türkiye’deki okur çevresini genişletmektedir.

Bu süreklilik, tek tek kitapların yayımlanmasının ötesinde, iki ülke arasında kalıcı bir yazınsal ilişkinin gelişmesine hizmet eder. Yumak’ın Türkçeye kazandırılması da söz konusu emeğin değerli örneklerinden biridir. Arzili’nin çevirmenlik uğraşını, iki edebiyatın birbirini tanımasına ve birbirinden beslenmesine katkı sağlayan kültürel bir sorumluluk olarak değerlendirmek gerekir.

Mandana Heydarian Hermansson, Yumak’ta bir kişinin seçiminin başka yaşamları nasıl etkilediğini gösterir. Romanın özgünlüğü, aşk, ihanet ve pişmanlık gibi edebiyatta sıkça işlenen izlekleri birbirine bağlanan yaşam kesitleri üzerinden ele alışında belirginleşir. Şiirlerin eşlik ettiği otuz bölüm boyunca aynı olay, farklı kişilerin yaşamlarında farklı anlamlar kazanır.

Bu anlamlar arasındaki ayrımlar, insan ilişkilerinin belirsizliğini ve çok yönlülüğünü açığa çıkarır.

Yumak, okuruna herkesin kendi öyküsünün başkişisi olduğu, ancak başka birinin öyküsünde bambaşka bir anlam taşıyabileceği gerçeğini düşündürür. İnsanların birbirlerini çoğu kez kendi beklentileri, korkuları ve eksiklikleri üzerinden değerlendirdiği bir dünyada, başkalarının yaşamlarına farklı açılardan bakabilmenin önemini duyumsatır.

Romanın sonunda anlam kazanan ilişkiler ağı, başta birbirinden uzak görünen olayların aslında aynı yaşam dokusunun parçaları olduğunu ortaya koyar. Böylece Yumak, yalnızca çözülmeyi bekleyen düğümlerin değil, insanı başkalarına bağlayan görünmez ipliklerin de romanına dönüşür.