TV yayıncılığında yeni Türkçe sözcükler o sıralarda üretildi

Spikerlerin Türkçe üslûpları Osmanlıca-Öztürk’çe karışımıydı. “Karşılama” yerine “Hoşâmedî töreni” derlerdi. İki spiker o sıralarda Londra’da Osmanlı Bankası’nın merkezinde çalışan genç Türk stajyerleriydi. Üçüncüsü ise, BBC’ye girmeden önce Londra’da geçimini manavlıkla sağlamış olan, 150’liklerden olduğu söylenen yaşlı bir kişiydi.

Sonra…

İngiltere’de okuyan bir-iki öğrenci. Birisi, Fransızcayı İngilizce’den iyi bilen, gerçeküstücü şair ve hikâyeci Feyyaz Kayacan adını kullanan Feyyaz Fergar’dı. Savaş bildirilerinde sık sık geçen ve yerleşim anlamına gelen “inhabited locality” deyişini, Fransızca’ da “ıssız / inhabité” demek olduğu için “ıssız yer” diye çevirirdi. Onun okuduğu haberlerde, Almanlar ile Müttefikler bu “ıssız yerler” için savaşırlardı.

BBC Türkçenin ilk kadın sunucusu Güzin Özbeklan, 1941

Ama…

Bütün eksikliklerine karşın BBC Türkçe yayınlarının bir özelliği vardı: BBC, propagandaya yanaşmazdı. Dış yayınlar, bütçesini hükümetten sağladığı halde hükümetin borazanlığını yapmazdı.

BBC Türkçe Yayınlarının en ünlü kişisi, Türkçesini Osmanlı jandarmasına danışmanlık yaptığı yıllarda öğrenen Sir Wyndham Deedes adında emekli bir askerdi. Adı kulağa güç geldiği için “Dimdim Diz” olarak tanınırdı.

Müzeyyen Senar BBC'de. 27.9.1952

BBC savaş sırasında kazandığı inandırıcılık, tarafsızlık özelliğini barış döneminde de korudu. Nedeni, İngiltere’de oluşan tarafsız kamu hizmeti geleneğiydi. İlk savaş sonrası dönemde Amerika dışında hiçbir yerde özel radyo-televizyon yayıncılığı yoktu. Ama yalnız İngiltere’de kamu hizmeti veren radyo-televizyon hükümetin emrinde değildi. Bu nedenle de eleştirilirdi.

Örneğin, 27 Mayıs 1960’tan önce Türkiye’de sansürlenen hükümet aleyhtarı gösterileri bildirdiği için DP hükümeti BBC’yi İngiliz Elçiliği nezdinde protesto etmişti. Elçilik ise, protestoyu bize iletmekle yetinmiş, BBC de bildiğini okumayı sürdürmüştü.

Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay Londra'da BBC Türkçe çalışanlarıyla-2 Kasım 1967

Her şeye rağmen BBC, 27 Mayıs’tan sonra TRT kurulurken örnek alındı. TRT televizyonundan ilk bir ekip BBC’de staj gördü. Sonra BBC televizyonundan bir ekip Ankara’ya gelerek yayıncı yetiştirilmesine yardımcı oldu.

İzgan Baz, 25.2.1954

TV yayıncılığında yeni Türkçe sözcükler o sıralarda üretildi:

“Yapımcı”, “Sunucu”, “Çekim” gibi… Eskişehir’de, şimdi Anadolu Üniversitesi olarak bilinen açık öğretim fakültesi kurulurken de BBC’nin “Open University /Açık Üniversite” deneyiminden yararlanıldı. Radyo’da BBC’nin ünlü “Radyo-3” kanalı TRT’de benzer bir kanalın açılmasına öncülük etti. TRT radyosunun öncülerinden Baki Süha Ediboğlu, Mahmut Tali Öngören, sunucu Ülkü Giray gibi değerli yayıncılar BBC deneyiminden ve uygulamalarından yararlandılar.

Mahmut Makal BBC'de, 1960

Ne var ki…

İki ülkede koşullar farklıydı. BBC’de çalışan kuruma genç yaşta girer, emekli oluncaya kadar kalırken, bir anlamda, kalitesini deney ve bilgi birikimine borçluyken, Türkiye’de hükümetler değişince TRT çalışanları da değişir ya da kurumdan ayrılırdı.

Soldan 3. Can Yücel, 1963

BBC Türkçe yayınlarının tarihinde 50’li yılların sonu ile 60’lı yıllar renkli yıllardır. Şair Can Yücel, Cevat Çapan, şair Hilmi Yavuz, ressam İzgân Baz’ın, Türkiye’den kimi uzun kimi kısa süreler için gelenlerden ünlü sunucu Orhan Boran’ın, maç spikeri Halit Kıvanç’ın BBC’de çalıştığı yıllardı. Bülent Ecevit de 1947 yılında BBC’nin, savaş nedeniyle Londra dışında kurulan stüdyolarına gelmiş, Türkçe yayınları için bir konuşma dizisi kaydetmişti.

Özcan Ergüder mülakaat yapıyor. 14.6.1956

Ve…

Millî Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel’den başlayarak, Yaşar Kemal, Oktay Akbal, Abdi İpekçi, Metin And gibi BBC Türkçe yayınlarına katılan ünlü kişiler, BBC’nin Türk kültür tablosu içinde yerini simgelediler.

Mahmut Makal BBC'de, 1960

87 yıl önce, 20 Kasım 1939’da kısa dalga 6,015 üzerinden başlayan Türkçe yayınlarını başta Türkiye olmak üzere dünyanın birçok yerinde Türkçe konuşan dinleyicilerine uzun yıllar ulaştıran BBC Türkçe yayınları, günümüzde NTV Radyo’nun naklen FM bandında yayınladığı haber ve güncel olaylar programları, NTV TV’de haftada üç gün yayınlanan “Dünya Gündemi” programı ve “BBC Türkçe.com” adresindeki internet sitesinde sunduğu sesli, görüntülü haber dosyalarıyla bir multimedya servisi haline geldi.

Sevinç Tevs BBC'de 10.12.1958

BBC Türkçe 27 Mayıs 2011 Cuma günü TSİ 18.00’deki yayını ile son kez dinleyicilerine seslendi. Dünyanın en geniş haber toplama ağına sahip olan BBC Türkçe yayınlarının “Burası BBC, Londra” anonsu o günleri yaşamış olanların kulaklarındadır.

Özcan Ergüder mülakaat yapıyor. 14.6.1956

İsmail Cem BBC'de Nevsal Baylas ve Sabih Aykoler'le- 26.6.1974

Selim Esen

Gercekedebiyat.com