Harf Devrimi’nin 98. yılında ışığı ekenlerden: Atatürk / Güldem Eczacı

Yurdun dört bir yanında Atatürk temalı sergilerde izlenebilen İtalyan ressam Moretti’nin Harf Devrimi ve Mustafa Kemal adlı yapıtı, 2025 yılında İzmir Enternasyonal Fuarı kapsamında Kültürpark Atlas Pavyonu’nda yapılan “Ve Mavi Gözleri Çakmak Çakmaktı” sergisinde ziyaretçilerle buluştu.

İzmir Büyükşehir Belediyesi ev sahipliğinde ve Folkart Gallery organizasyonuyla açılan sergi, Atatürk’e ait fotoğraflar, belgeler, kişisel eşyalar ve sanat yapıtlarından oluşan kapsamlı seçkisiyle, Cumhuriyet’in kuruluş sürecini tarihsel ve kültürel bir bütünlük içinde ele alıyor.

Moretti’nin bu yapıtı, izleyiciye bir resmin ötesinde, Harf Devrimi’nin toplumsal ve düşünsel anlamını aydınlık, bilinç ve uyanış kavramlarıyla birlikte okumaya olanak tanıyan bir görsel metafor sunar.

Harf Devrimi, kullanılan alfabenin değişimiyle birlikte toplumun bütün alanlarına etki eden köklü bir bilinç hamlesini simgeler.

Bu hamle ülkede eğitimin ayrıcalıklı bir sınıfın elinden alınarak okuma-yazmanın daha erişilebilir, daha kolay öğrenilebilir ve yaşamın içine doğrudan katılabilir hale gelmesini mümkün kılmıştır.

Latin harfleri, yüzyıllardır konuşulan Türkçe ile okuma-yazma arasındaki engelleri kaldırarak yazıyı gündelik hayatın bir parçası hâline getirmiştir.

Harf Devrimi ile Türkçe, ses ve anlam yapısıyla Latin alfabesiyle karşılanmış, böylece dil ile yazı arasındaki mesafe büyük ölçüde kapanmıştır.

Bu dönüşüm, okuryazarlığı geniş kesimler için erişilebilir kılarak özellikle en yoksulların ve kız çocuklarının eğitime katılımını artırmış, meslek edinme, basın-yayın araçlarını kullanma ve dünyayla temas kurma imkânlarını yaygınlaştırmıştır.

Harf Devrimi, bu yönüyle yalnızca bir alfabe değişimi değil, bilginin toplumsallaşmasını sağlayan temel bir aydınlanma hamlesidir.

Türkçenin Latin harfleriyle yeniden kurulması dili tarihsel yüklerinden arındırarak, sesle anlam arasındaki bağı güçlendiren, kendi köklerine doğru bilinçli bir dönüşü ifade eder. Böylece dil, geçmişten kopmadan, geleceğe yönelen bir taşıyıcıya dönüşmüş, eğitimden kamusal alana, düşünceden üretime uzanan geniş bir etki alanı yaratmıştır.

Moretti’nin tablosunda harfler, tohum gibi toprağa bırakılan, filizlenmesi beklenen ve zamanla çoğalacak canlı varlıklar olarak resmedilir.

Kalpaklı figürle simgelenen Mustafa Kemal, başı ileriye dönük, kararlı bir yürüyüş içindeyken kucağındaki tohum kesesinden çıkardığı harfleri geçtiği yerlere saçarak toprağa eker.

Bu kompozisyonda tohum kesesi belleği ve birikimi, tarla ise toplumsal ve tarihsel zemini temsil eder.

Böylece Harf Devrimi’yle kabul edilen alfabe, yukarıdan dayatılan bir düzenleme olarak değil; ulusun kökleriyle temas ederek anlam kazanan, bilinci çoğaltan bir “ışık ekimi” olarak okunabilir.

Bu bağlamda Nurduran Duman’ın yeni çıkan şiir sana verilecek kötü haberim yok adlı şiir kitabındaki “gök yerleşmiş göle” şiiriyle tabloyu birlikte düşünmek, disiplinler arası bir okuma olanağı sunar; şiir ve resim arasında kurulan bu ilişki, sanatseverler için görme, düşünme ve bağ kurma biçimlerini derinleştiren ortak bir anlam alanı yaratır.

gök yerleşmiş göle

gök yerleşmiş göle, bulutlar uçan halı

adımladık adımlıyoruz ayı, yürüyüşünü

üstünden geçiyoruz dansının, suyla zamanın

 

uçuşarak hidrojen etekleri süzülüyor

yanımızdan başımızdan. tan.

saçıp saçılarak tarçından maviye elmastan arıdan

tarlalar bahçeler beziyoruz yerin ipeğine

 

öğreniyoruz biz de ekip biçmeyi: ışığı

 

Nurduran Duman’ın şiiri ile aynı düşünsel çizgide buluşan, Mustafa Kemal’i tohum eken bir figür olarak resmeden kompozisyon, Harf Devrimi’ni bir “eğitim” sürecinden çıkarıp “gök yerleşmiş göle” şiirindeki gibi yaşamsal, tarımsal, süreklilik içeren, geleceğe bırakılan bir bilinç olarak düşündürür.

“gök yerleşmiş göle” şiiri, Nurduran Duman’ın şiir, sana verilecek kötü haberim yok kitabının özünü oluşturan ışık öğretisinin etik bir çağrıdan nasıl sürdürülebilir bir yaşam pratiğine dönüştüğünü görünür kılar.

Şair göle yansıyan göğün betimlemesinden yola çıkarak okura varoluşun büyüleyici güzelliğini, ahenkli düzenini, bereketli dokusunu duyumsatır.

İnsanı bu büyülü dokuma içinde evrenin merkezinde değil kozmik bir dolaşımın içinde ve onun bir parçası olarak var eden Duman, varlık, doğa ve ışığı aynı tezgâhta işler.

“öğreniyoruz biz de ekip biçmeyi: ışığı” dizesi, ışığı ekip biçmeyi, herkesin ve her şeyin, doğanın kusursuz akışı içinde, bitmeyen bir devinim ve dönüşümle öğrendiği ortak bir deneyim olarak düşünmeye açar.

Şiirde en büyük öğretici doğadır: arı, Türk kültüründeki “imece” geleneğini andıran emeğin ve kolektif üretimin bilgisini; elmas, uzun süreli basınç altında gerçekleşen dönüşümü; tan, yeniden başlamanın imkânını; su ve zaman ise ritmi ve sürekliliği öğretir.

Atatürk’ün “Sanatkâr, toplumda uzun çaba ve çalışmalardan sonra alnında ışığı ilk hisseden insandır”* sözü, bu bağlamda sanatçıyı doğanın bu öğretici düzenine kulak veren, onu ilk fark eden ve toplumsal bilinç düzeyine taşıyan kişi olarak konumlandırır. Sanatkâr, ışığı doğadan alır; fakat onu yalnızca sezmekle yetinmez, resimde, şiirde, düşüncede yeniden eker. Sanat, doğanın sunduğu bu öğretici düzeni görünür kılar; onu ürettiği yapıtlarla insan yaşamının ortak bilincine dâhil eder.

Moretti’nin tablosunda harfler, Duman’ın şiirinde ışık toprağa ekilir. Harf ile ışık burada aynı düşünsel alanda birleşir: ikisi de bilinci çoğaltan, zamanla dönüşen, geleceğe açık üretimin simgelerine dönüşür.

İtalyan ressam Moretti'nin Harf Devrimi ve Mustafa Kemal 

Şiirde ışık ekilir, dokunur; resimde harf toprağa düşer, dil olur; yaşam biçimine dönüşür. Dokuma ve bezeme imgelemi (halı, tarçın, yerin ipeği, tarlalar bahçeler beziyoruz) ile tablodaki ekim eylemi arasında güçlü bir kavramsal paralellik vardır.

Ayrıca şiirde gök, su, zaman, hidrojen, tan gibi unsurların birlikte hareket etmesi; tablodaki harflerin doğayla temas eden bir eylemle sunulmasıyla da örtüşür. İkisi de tamamlanmış bir durumu değil, süreklilik taşıyan, devinen bir üretim, yaratım ve oluş halini öne çıkarır. Bu üretim halinde bilinç, doğaya karşı değil, doğayla birlikte kurulur.

Resimdeki figürün harfleri toprağa bırakma biçimi, şiirde “saçıp saçılarak” ifadesiyle de birebir örtüşür. Tohum kesesinden saçılan harflerin havada dağılırken bir ritim oluşturması, bir savrulma değil; tıpkı -şiirde de geçen- arının poleni dağıtması gibi, yaşamı mümkün kılan üretken bir yayılmadır. Şiirdeki “saçıp saçılarak” ifadesiyle dolaşıma giren ışık, Moretti’nin resminde figürün tarlaya saçtığı harflerle buluşur; her iki eserde de saçılma, çoğalmanın ve üretkenliğin imgesine dönüşür.

Şiirde geçen “tan”, karanlıkla aydınlık, bilinçle belirsizlik arasındaki geçiş eşiğini imler; resimde doğrudan yer almasa da değişimin habercisi olarak resmin düşünsel atmosferinde yankılanır. “Tan vakti” eskinin henüz bütünüyle çekilmediği, yeninin ise tam olarak görünür olmadığı, hem en kırılgan hem de en yaratıcı andır.

Tarlaya ekim de çoğunlukla gün doğumuna yakın saatlerde yapılır; havanın serinliğini koruduğu, toprağın neminin en uygun olduğu ve geleneksel olarak bereketle ilişkilendirilen bu zaman dilimi, şiirdeki “tan” ile resimdeki ekim eylemini aynı zamansal zeminde buluşturur.

En büyük tarihsel dönüşümlerin metaforu olarak Harf Devrimi de bilincin yön değiştirdiği, geri dönüşsüz bir “tan” vaktinde gerçekleşmiştir. Harfleri toprağa bırakma eylemi, tablodaki figürün duruşu ve ileriye doğru bakışı ile düşünüldüğünde karanlıkta kalmayı değil, ışığa doğru üreterek yürümeyi seçen kararlı bir yönelişi duyumsatır.

Atatürk’ün “Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır; fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.” sözü, ilk bakışta insanın zamanla sınırlı varlığını dile getirir gibi görünse de özünde ışığın devrine işaret eder.

Kalıcı olan bireyin kendisi değil, onun ektiği ışığın, kolektif bilinçte tutunarak yeni formlar kazanmasıdır.

Bu anlamda Cumhuriyet, tek bir tarihsel öznenin eylemi olmaktan çıkarak ışığın somutlaşmış biçimi, yaşayan karşılığı hâline gelir.  

Harf Devrimi bir başlangıç eylemidir; ancak dilin dönüşümü, yazı sisteminin değişmesi ve eğitimin yaygınlaşmasıyla tamamlanmış değildir.

Duman’ın şiir poetikası da Türkçenin yeni söz dizimleri yaratabilen, eklerle düşünebilen, fiillerle varoluş kurabilen üretken yapısını görünür kılar.

Harf Devrimi ile açılan ufkun dilde yeni yaratımlara olanak tanıyan sürekliliği, onun şiirinde de karşılık bulur.

Şiiri “yaratı-tasarım” olarak tanımlayan Duman’ın poetikasında sözcükler hazır anlamlar taşımaz, eklenir, örülür, yaratılır, yeni oluşlar içinde yeniden biçimlenir. Duman, dili sadece kullanılan bir araç gibi değil, onu her seferinde yeniden tasarlayan bir bilinçle konuşur. Dizelerinde dil, tıpkı toprağa atılan harfler gibi, işlendiği ölçüde çoğalır; şiir, Türkçenin kendi iç matematiğinden beslenen bir yaratım pratiğine dönüşür.

Moretti’nin bu kompozisyonu, Duman’ın şiirinde sözcüklerle kurulan düşüncenin resimde biçim bulan karşılığı gibi durur. Toprağa harfleri, sözcüklere ışığı eken bu iki sanatçı, bilincin geleceğe aktarılan ortak bir emek olduğunu gösterir.

Atatürk, ışığı ekenlerin tarihsel bellekteki en belirgin örneklerinden biridir. Gerçekleştirdiği siyasal ve kültürel dönüşümler, bir ulusun özgürlük, bilinç ve gönenç içinde yaşama idealine bugün de yön veriyor. Adı anılmasa bile hissedilen bir ışık kaynağı olarak yaşamaya devam ediyor.

O ışığı geleceğe taşımak ise her kuşağın sorumluluğu…

*Atatürk’ün sözünün kaynakta aktarılan biçimi: “Sanatkâr, cemiyette uzun ceht ve gayretlerden sonra alnında ışığı ilk his eden insandır.” Bkz. “Atatürk’ün Edebiyat ve Sanat Anlayışı”, Belleten, C. 27, S. 108, Ekim 1963, s. 1153.

Güldem Eczacı

Gercekedebiyat.com