Fatih Sultan Mehmet'in okuduğu İlyada’nın bilinmeyen özellikleri şaşırttı

İstanbul Üniversitesinde (İÜ) yürütülen bilimsel çalışmada, Fatih Sultan Mehmet’in kütüphanesinde korunan Homeros’un İlyada Destanı’nın 260 yapraklık el yazması nüshası incelendi.

Araştırmada, eserin İstanbul merkezli bir yazım atölyesinde kopyalanmış olabileceği başta olmak üzere, daha önce bilinmeyen özellikleri bilimsel bulgularla ortaya konuldu.

Patrik II. Gennadios’a (Papaz Gennadios) ait olan ve 12-13. yüzyıllara tarihlenen nüsha, Topkapı Sarayı’ndaki Fatih Sultan Mehmet’in kütüphanesinde korunuyor.

İÜ Edebiyat Fakültesi Eskiçağ Tarihi Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Hamdi Şahin, gerekli izinleri alarak el yazması üzerinde bilimsel incelemeler gerçekleştirdi.

Baskılı deriyle kaplanmış ahşap kapaklara sahip, 260 yapraktan oluşan el yazması, 26,2 x 19,8 santimetre ölçülerinde.

Kapağın iç yüzünde, eserin tarihsel geçmişine ışık tutan kayıtlar bulunuyor.

Eski Yunanca yazılmış mülkiyet notunun, el yazmasının Patrik II. Gennadios’un kişisel koleksiyonunda yer aldığını gösterdiği değerlendirildi.

Aynı bölümdeki Fransızca ve Osmanlıca etiketlerde ise eserin 13. yüzyıla ait olduğu ve Homeros’un İlyada Destanı’nı içerdiği bilgilerine rastlandı.

Etiketin sol alt köşesinde Topkapı Sarayı Tahrir Komisyonu’nun mührü ve envanter numaraları yer alıyor. Araştırmada, eserin üretim yerine ilişkin önemli bulgular da elde edildi.

Sayfa düzeni, yazı kalitesi, Homeros’un hayatına ilişkin metinler ve kapsamlı şerhlerin bir arada bulunmasının, nüshanın İstanbul merkezli bir yazım atölyesinde kopyalanmış olabileceğine işaret ettiği değerlendirildi.

El yazmasının paleografik (eski yazı bilimi) ve kodikolojik (yazma eser bilimi) özelliklerinin ele alındığı çalışmada, eserin Orta Bizans dönemi yazma kültüründeki yeri, üretim özellikleri ve metinsel içeriğine ilişkin yeni tespitlere ulaşıldı. İncelemelerde, ana metnin düzenli, okunaklı ve büyük harf karakterleriyle kaleme alındığı belirlendi.

Metni çevreleyen geniş kenar boşluklarında ise daha küçük ve sıkışık bir yazıyla hazırlanmış kapsamlı açıklamalar bulunduğu görüldü.

Prof. Dr. Hamdi Şahin, AA muhabirine, araştırmanın 2026 yılının Şubat ayında Homeros'la ilgili bir makale hazırlarken başladığını söyledi.

Homeros'un eserinde bir kelimenin yanlış yazılmış olabileceğinin dikkatini çektiğini belirten Şahin, bunun üzerine araştırmalarını derinleştirdiğini ifade etti.

Önce mevcut modern yayınlarla karşılaştırma yaptığını aktaran Şahin, burada bir bulguya rastlamayınca el yazmalarına da inmek istediğini kaydetti.

El yazmasının iki bölümden oluştuğunu anlatan Şahin, ilk bölümde Homeros'un hayatı ve soyunun yaklaşık beş sayfa boyunca anlatıldığını, hemen ardından İlyada Destanı'ndaki kitapların özetlerinin sunulduğunu belirtti.

Bu bölümlerin ardından İlyada Destanı'nın başladığını aktaran Şahin, metni çevreleyen yan, alt ve üst kenar boşluklarında şerhlerin bulunduğunu kaydetti.

Şahin, bu şerhlerde Homeros'un dizelerinin yorumlandığını, kelimelere açıklık getirildiğini, adeta bir sözlük oluşturulduğunu ve mitolojik olayların arka planlarının anlatıldığını ifade etti.

Eserin 260 folyodan, yani yapraktan, oluştuğunu belirten Şahin, "Ahşap, dışı deri kaplı ve her bir folyo kağıt. Eserin tümü elimizde. Yani Homeros'a ait İlyada Destanı'nın tam olarak elimize ulaşmış bir nüshası." dedi.

Şahin, Homeros'un İlyada Destanı'nın daha önceki yüzyıllara ait el yazmalarının bilim dünyası tarafından bilindiğini, bunların 11. ve 12. yüzyıllara tarihlendiğini söyledi.

İnceledikleri nüshayı 12-13. yüzyıla tarihlediklerini belirten Şahin, bu eserin kendisinden sonra gelen 13., 14. ve 15. yüzyıllara ait yazmalar açısından örnek teşkil ettiğini düşündüklerini dile getirdi.

İstanbul el yazmasında her bir folyoda İlyada Destanı'na ait dizelerin sayısının 14 ile 30 arasında değiştiğini anlatan Şahin, dizelerin sayfalara düzensiz dağıldığını belirtti.

Bir folyoda 15 dizeye yer verilirken başka bir folyoda bu sayının 30'a kadar çıkabildiğini aktaran Şahin, İlyada Destanı'nın 7'nci folyodan itibaren başladığını ve destanın son kitabının son dizesine kadar nüshanın tam olduğunu kaydetti.

Şahin, İlyada Destanı'nın kitapları arasındaki bölümlerin kırmızı boyayla ve bantlar şeklinde birbirinden ayrıldığını, bazı yerlerde ise iç içe geçmiş konsantrik dairelerin bu görevi üstlendiğini anlattı.

İncelemenin bilim dünyası açısından önemli olduğunu anlatan Şahin, el yazmasının Fatih Sultan Mehmet Han'ın şahsi kitaplığında bulunmasının ve İstanbul'da muhafaza edilmesinin kendileri için çok önemli olduğunu söyledi.

Şahin, İstanbul nüshasının dünyada eşi benzeri bulunmayan bir eser olduğunu belirterek, şunları kaydetti:

"Bizim el yazmamız ki buna İstanbul'un adını verdik, erken dönem kopyalarla 14-15. yüzyıl kopyaların tam arasına oturmaktadır. Bu nedenle bizim kopyamızdan sonra üretilen kopyalara örnek oluşturmuş olabileceğini tahmin ediyoruz. Bu eser dünyada hiçbir şekilde çalışılmamış bir eser. Biz kamuoyuyla bunu ilk kez paylaşıyoruz."

Gercekedebiyat.com