ABD İç Savaşı Vahşi Orman Muharebesi’nden rahatsız edici bir kare

1887 tarihli bu fotoğraf, Virginia’nın kuzey-orta kesimindeki Orange Plank ve Brock yollarının kesişim noktasını gösteriyor. Fotoğrafın çekilmesinden yirmi üç yıl önce, 5–6 Mayıs 1864 tarihlerinde, Birlik ve Konfederasyon kuvvetleri işte bu yollar üzerinde ve çevresinde iki gün süren acımasız bir savaşa tutuşmuştu.

Yoldan bakıldığında orman, karanlık bir duvar gibi yükseliyor. “Wilderness” (Vahşi Orman) olarak bilinen bu bölge; tıpkı Shakespeare’in Hamlet oyunundaki, sadece “Hayalet” diye anılan o figür gibi, o denli basit bir isme sahip ki, bu sadelik onu tuhaf bir biçimde ele avuca sığmaz, neredeyse alegorik bir hale getiriyor.

Virginia’daki Rapidan Nehri’nin birkaç mil güneyinde yer alan bu ormanlık alan, o dönemde savaşan Kuzey ve Güney’in başkentleri olan Washington D.C. ile Richmond’ın neredeyse tam ortasında bulunuyordu.

Burası, önce 17. yüzyılın başlarında tütün tarımı için, daha sonra ise yerel demir ocaklarına yakıt sağlamak amacıyla ağaçları kesilmiş; ardından yeniden büyümüş, ikinci veya üçüncü nesil bir ormandı. Bir tarihçinin ifadesiyle “budaklı, sarmaşıklarla boğulmuş”, çalılar ve dikenli bitkilerle kaplı, vahşi ve aşırı büyümüş, karmaşık bir bitki örtüsüne sahipti.

New York Daily Tribune gazetesinin savaş muhabiri Charles A. Page burayı bir “ormanlık cehennem” (jungle) olarak tanımlarken, General Ulysses S. Grant savaş sırasında gönderdiği bir raporda burayı “yoğun bir çalılık” diye nitelendirmişti.

Bir tuzak ya da ağın içindeymişçesine askerleri hapseden bu ormanı, oraya giren askerler tarif etmekte güçlük çekiyorlardı. O dönemde veya sonrasında yapılan bazı görsellerde kompozisyon eksikliği göze çarpıyor; örneğin Harper’s Weekly için çalışan illüstratör Alfred R. Waud’un bir taslağı, karalamadan farksız görünüyor.

Acaba bu ormanı içeriden tasvir etmeyi bu denli zor kılan şey, bitki örtüsünün o karmaşık ve düğüm düğüm olmuş yapısı mıydı, yoksa orada yaşanan dehşet verici olaylar mıydı? Sanki bu korkunç yer, net bir şekilde betimlenemiyor, hatta tam anlamıyla görülemiyordu bile.

Ormanın dışında, Lacy Çiftliği veya Todd Hanı çevresindeki küçük açıklıklarda duran her iki tarafın generalleri, içeride neler olup bittiğini anlamaya çalışıyor; birbirlerine, çoğu zaman birbiriyle çelişen raporlar üzerinden durum değerlendirmesi yapıyorlardı.

Bu muharebe hakkındaki en kapsamlı modern eseri kaleme alan Gordon C. Rhea, ormanın içine nasıl giderek daha fazla askerin "akıtıldığını" anlatır.

Burası adeta bir kara delik gibiydi; içeri giren bir daha kolay kolay dışarı çıkamıyordu. Hayatta kalanlar, ormana girdikten sonra emirleri takip edemediklerini, hatta düz bir çizgide dahi ilerleyemediklerini aktardılar.

Eğilip bükülmek, tırmanmak ve çalılıkların arasından güçlükle yol açmak zorundaydılar. Bir mili katetmek saatler sürebiliyordu. Kısa süre içinde birbirlerini gözden kaybettiler; yön değiştirdiklerinin bile farkına varmadan başka taraflara saptılar.

Ateş altında kaldıklarında ise bazen karşılarındakilerin kendi askerleri mi yoksa düşman mı olduğunu ayırt edemiyorlardı.

Konfederasyon ordusunun önde gelen generallerinden James Longstreet, Orange Plank Yolu üzerinden, ekteki fotoğrafta görülen kavşağa doğru ilerledikten kısa bir süre sonra, kendi tarafındaki askerlerin açtığı ateş sonucu vuruldu; boynuna isabet eden kurşun sağ omzuna saplandı.

General Grant Wilderness” (Vahşi Orman) Muharebeleri sırasında (1864)

İki gün süren Wilderness (Vahşi Orman) Muharebesi'nin sonunda yaklaşık otuz bin asker ölmüş, yaralanmış, esir düşmüş ya da kaybolmuştu.

İki taraf da belirgin bir üstünlük sağlayamadığı gibi, herhangi bir toprak kazanımı da elde edemedi. Bu, Birlik kuvvetlerinin Konfederasyon ordusunu başkentlerini savunmak üzere yavaş yavaş güneye doğru ittiği "Overland" (Kara) Harekâtı'nın ilk büyük muharebesiydi.

General Grant ile General Robert E. Lee'nin savaş meydanında doğrudan karşı karşıya geldikleri ilk olaydı ve kimin kimi manevra kabiliyetiyle alt edeceği üzerine pek çok spekülasyon yapılmıştı.

Geriye dönüp bakıldığında, stratejik açıdan asıl başarının Lee'ye veya generallerine ait olduğu söylenebilir; zira onlar, Grant'in Potomac Ordusu'nu, sayıca üstünlüğünün ve topçu gücünün son derece dezavantajlı kaldığı bu arazide savaşmaya —hem de bunu tekrar yapmaya— ikna etmiş olabilirler.

Kuzey tarafı, daha bir yıl önce, yine buraya birkaç mil mesafedeki Chancellorsville Muharebesi'nde yenilgiye uğramıştı. Bu ormanların içinden ikinci kez geçmek zorunda kalan Birlik askerleri, çalılıkların arasında, etlerinden arınmış, kemikleşmiş naaşlarla karşılaştılar.

Bazıları, ölen bir arkadaşlarının ya da bir atın kafatasını tanıdığını iddia etti. Bitki örtüsünün bazı bölgelerde daha sık olduğunu fark eden bir asker, eşine yazdığı mektubun içine bir menekşe koydu; bu çiçeği, bir önceki yıl savaşta hayatını kaybedenlerin kanıyla beslenmiş topraktan kopardığını belirtti.

Karanlık ormanın içinde yollarını bulmaya çalışan askerler, belki de bizzat savaşacakları muharebenin sonrasını gördüklerini hissetmiş olabilirler.

William H. Tipton, The Wilderness, Orange Plank Yolu; Brock Yolu üzerinden güneybatıya bakış, 1887.
Virginia Tarih ve Kültür Müzesi’nin izniyle

Subaylar haritaları dikkatle inceleyip arazideki fırsatları kollarken, her iki tarafın askerleri de cesurca savaştı. Orange Plank ve Brock yollarının kritik kesişim noktasına yakın yerlerde askerler siperler kazdı ve bu siperleri, dallarının uçlarını sivrilttikleri devrilmiş ağaçlarla güçlendirmeye çalıştılar. (James McPherson, İç Savaş’ın —tıpkı Birinci Dünya Savaşı gibi— bir siper savaşı olduğunu, ancak burada ağaçların ve çalıların dikenli tel işlevi gördüğünü belirtir.)

Her iki taraf da sürpriz etkisi yaratmaya çabalıyor; bazen saatlerce yürüyerek beklenmedik bir konumdan, özellikle de yan kanattan saldırıya geçmeye çalışıyordu.

Emir aldıklarında ise bunu yapmak için askerler siperlerinin üzerinden tırmanıp karanlık ormanın karmaşık, sahipsiz arazisine daldılar; kimisi sevinç çığlıkları atıyor, kimisi belki de korkuyla bağırıyordu.

Bu sırada karşı taraftan gelen küçük demir parçaları havayı yararak ilerliyor, bir ağaç gövdesine ya da bir insanın kemiğine çarpana dek uçuşuyordu.

Askerler çoğu zaman hiçbir şey göremiyor, yalnızca sesin geldiği yöne doğru, “kulak yordamıyla” ateş etmek zorunda kalıyorlardı. Hatta birliğinden kopup kaybolan subaylar bile vardı.

Ateş o kadar yoğundu ki, fidanlar göğüs hizasından kesilmiş gibi devriliyor ya da içlerine saplanan kurşunların ağırlığıyla eğilip bükülüyordu.

Etraftaki askerler ise bedenlerini tutuyor, nefes nefese kalıyor, boş gözlerle bakıyor ve yere yığılıyorlardı. Bedenleri, orman zeminindeki sık bitki örtüsüne dolanmıştı; hava karardıkça bu bitki örtüsü sanki kıvranıyormuş gibi görünüyordu.

Ormandaki sık bitki örtüsü, patlayan mermiler yüzünden sürekli yangın çıkmasına neden oluyordu. Waud, Harper’s Weekly dergisinin 4 Haziran tarihli sayısında gördüklerini şöyle anlatıyordu: “Bazıları sıhhiye ekipleri tarafından, bazıları dört tüfeğe asılmış battaniyeler içinde, diğerleri ise sopalara ya da tüfeklere tutunarak, hatta sürünerek taşınıyordu. Yangın, uzun otların arasından her yöne yayılıyor, kuru çam ağaçlarını sarıp tepelerine kadar yükseliyordu.”

Gece boyunca, bulunduğu yerden kurtulamayan yaralılar diri diri yandılar. Çığlıkları ormanın dışındakiler tarafından duyulabiliyordu; dışarıdakiler, sürünerek ormandan çıkan adamlara yardım etmek için ellerinden geleni yaptılar.

Birlik ordusu generallerinden James S. Wadsworth, atını döndürmeye çalıştığı sırada başından vuruldu; kurşun kafatasının arkasından girip yanındaki yaverinin üzerine beyin parçaları saçılmasına yol açtı. Ölümü anlık olmadı, Wadsworth iki gün sonra bir Konfederasyon sahra hastanesinde hayatını kaybetti.

Orman zemininde yatarken, gözleri ağaç tepelerine dikili haldeyken üzerindeki değerli eşyalar yağmalanmıştı; en azından böyle söyleniyordu.

Kim bilir, belki de gerçekten öyleydi? Belki de anılarının bulutların içinde şekillenip kayboluşunu izliyor ya da —ölmek üzere olan pek çok insanın yaptığı gibi— içinden annesine sesleniyordu.

Grant, ormanın kıyısında bir ağaca yaslanmış hâlde, bir kütüğün ya da doğrudan toprağın üzerinde oturuyor, elindeki değnekleri yontuyordu.

Bu muharebenin sonunda, sayıca ve güç bakımından Güney’den üstün olmasına rağmen kayıpların büyük kısmını Kuzey vermişti.

Ne var ki Konfederasyon güçleri bir mantığa göre bu muharebeyi kazanmış olsa da, başka ve çok daha güçlü bir mantığa göre kaybetmişti.

Savaşın üçüncü yılına gelindiğinde, hiç kimsenin sergilediği kahramanlıkların ya da askeri deha örneklerinin nihayetinde bir önem taşımayacağı gün gibi ortadaydı.

Belki de zaten aşikâr olan bir gerçek, çarpıcı bir biçimde su yüzüne çıkmıştı: Tıpkı insan hayatının olağan akışında olduğu gibi, savaşta da bireylerin kontrolü dışında kalan, hatta çoğu zaman farkında bile olmadıkları ancak yine de kaderlerini tayin eden büyük maddi süreçler işliyordu.

Kuzey  fabrikaların karşı konulamaz gücüne, daha üstün tüfeklere ve daha kalabalık bir nüfusa sahipti. Askerlik çağı sınırlarını on yedi ile elli yaş arasına genişletmesine rağmen Güney’in artık orduya alabileceği kimse kalmamıştı (üstelik Güney, en önemlisi, köleleştirilmiş yaklaşık dört milyon insanı silahlandırmayı da reddetmişti); dolayısıyla kaybedilen askerlerin yerini doldurması artık mümkün değildi.

Kuzey’in yapması gereken tek şey, sanki insan maliyetini hiç önemsemiyormuşçasına, durmaksızın ve amansızca baskı yapmaya devam etmekti.

Maddi gücün nesnel gerçekliği, bir anda öznel bir deneyime, hissedilen bir olguya dönüştü.

Bir Konfederasyon askerinin bu muharebeye dair düşünceleri, bir şeyleri idrak etmenin getirdiği o derin kavrayışla doluydu: “Önümüzdeki mücadele, geçmişte yaşadıklarımızdan çok daha farklı bir nitelikteydi; geleceğimizin, içine hapsedilip ezileceği o katı ve tavizsiz matematiksel hesaplamanın bir önsezisi gibiydi.”

Bu, Konfederasyon için sonun başlangıcıydı; zira Birlik artık kendi verdiği kayıpları dert etmeyecekti. Muharebenin ardından Grant sessizce çadırına çekildi; kurmay başkanının anlattığına göre, ranzasının üzerinde yüzüstü uzanıp gözyaşı döktü.

Ancak kısa süre sonra dışarı çıkarak, “Geri dönüş yok,” açıklamasında bulundu. Ertesi sabah ordusuna, sanki bozguna uğramış bir düşmanı kovalayan muzaffer bir tarafmışçasına, bir sonraki muharebe için ilerleme emri verdi.

Görgü tanıkları, bu muharebe boyunca Grant’in orman kıyısında bir ağaca yaslanarak bir kütük parçasının ya da doğrudan toprağın üzerinde oturduğunu ve elindeki çubukları yonttuğunu aktardılar.

Ortaya somut bir şey çıkarmıyordu; sadece orada oturuyor, çakısıyla birbiri ardına çubukları yontuyor, oluşan yonga parçalarını kenara itiyor, çubuğun ucunu sivrilttikten sonra onu ikiye kırıyor ve ardından yeni bir çubuk alıp aynı işlemi ona da uyguluyordu.

Bu sırada sigara da içiyordu; hem de tıpkı çubukları yonttuğu gibi, birbiri ardına—toplamda yirmi kadar—puro tüketiyordu.

Her zamanki gibi dağınık bir görünümü vardı. Wilderness Muharebesi sırasında uykusuz kalan (Birlik tarafındaki ölü sayısını öğrendiğinde “Buna dayanamam” dediği rivayet edilir) Lincoln’ün aksine Grant, en şiddetli kriz anlarında dahi uyuyabilme konusundaki karakteristik yeteneğini korudu.

Alışkanlığı olduğu üzere pek konuşmuyordu; gözlemciler ise onun bilge biri mi yoksa sadece basit biri mi olduğu üzerine tartışmaya devam ettiler. Eleştirmenler uzun süredir onu—bu durumda haksız bir şekilde—suçluyorlardı: Sarhoşluğun etkisi. Belki de, sessiz veya anlamsız haliyle, eski bir kader gibi görünüyordu: amansız ve analiz edilemez.

Birkaç gün içinde, Grant'ın Potomac Ordusu ve Lee'nin Kuzey Virginia Ordusu, tüm gürültülü topları ve erzak vagonlarıyla birlikte ilerlemiş ve orman yeniden sessizleşmişti. "Şşşşş," dedi yapraklar.

Birçok kişi, sessizliğin şehitleri anmanın tek uygun yolu olduğunu söylemiştir. Şair Louis Simpson, II. Dünya Savaşı askerleri arasında sessizliğe olan eğilim hakkında şunları yazmıştır: "Bir piyade askeri için savaş neredeyse tamamen fizikseldir. Bu yüzden bazı insanlar, savaşı düşündüklerinde sessiz kalırlar. Dil, fiziksel yaşamı tahrif ediyor ve onu mutlak olarak deneyimlemiş olanları -ölüleri- ele veriyor gibi görünüyor."

1887 tarihli Vahşi Doğa fotoğrafına tekrar baktığımda, sessizliğin etkisini takdir ediyorum. Kompozisyon olabildiğince sade: Kamera, uzakta uzanan ve görüntüyü ortadan ikiye bölen Orange Plank Yolu'nun ortasına yerleştirilmiş. Resim düzleminin yaklaşık yarısında, Brock Yolu bu iki yarımı dört çeyreğe ayırıyor. X işareti noktayı gösteriyor. Ve etrafında ağaçlar büyüyor, karanlık ve okunaksız.

Bir savaş alanını ister bizzat ister sadece fotoğraflar aracılığıyla ziyaret ederken, yaşlı ağaçların bilge olduğunu düşünmekte yanılıyoruz; onlara kendi yaşlı benliğimizde bulmayı dilediğimiz nitelikleri yansıtıyoruz, ancak en azından ağaçların konuşmama erdemi var.

Aksine, sadece orada duruyorlar, kavrayışımızın dışında kalan şey için yer tutuyorlar. Ve kendimizi onlarla birlikte orada dururken hayal edebiliriz - sanki barışçıl fiziksel yakınlık, bazen insanlar arasında olduğu gibi, bir anlayış biçimi olabilirmiş gibi.

Prof. Dr. RACHEL EİSENDRATH KİMDİR?

Columbia Üniversitesi Barnard College’da Rönesans şiiri ve eleştirel teori dersleri vermektedir. Gallery of Clouds adlı eserin yazarıdır.

Kaynak: The Yale Review

Gercekedebiyat.com