Haluk Bilginer'in 'Türkiye sineması' sözü neden yanlış / Halit Payza

Son yıllarda kültürel ve sanatsal platformlarda, ulusal kimlik terminolojisi üzerine yapılan tartışmalar hız kazandı.

Bu tartışmaların odak noktalarından biri de usta oyuncu Haluk Bilginer’in 2014’de yaptığı bir söyleşide “Türkiye Sineması diyelim mi ona? Türk sineması bana doğru gelmiyor” ifadesi üzerine yeniden gündeme gelmesi oldu.

Bilginer’in bu ayrımı, kültür ve sanat çevrelerinde ideolojik bir tavır mı, yoksa tanımsal ve estetik bir tercih mi olduğu sorusunu yeniden gündeme getirmektedir.

Türkiye’deki farklı etnik ve kültürel bileşenlerin olduğu ve bu bileşenlerin ideolojik tavırlarını söylemleriyle diri tuttukları ortadadır.

Bilginer’in de bu söylemlere yönelik tavrı (diğer bileşenlerin benzer söylemleri ve tutumları) hassasiyet gibi görünse de, tarihsel belgelerin ışığında, Cumhuriyet’in kurucu felsefesindeki terminolojik tutarlılıkla, Mustafa Kemal Atatürk’ün Medeni Bilgiler kitabındaki temel sosyolojik ve siyasi tanımlarında karşılık bulamamaktadır.

Türk sineması kavramı ırksal bir tanımlamadan değil, Cumhuriyeti kuran siyasal iradenin tarihsel sürekliliğinden kaynaklanır.

Türk sinemasının doğuşuna ve ilk kurumsallaşma yıllarına bakıldığında, dönemin insanlarının bu adı etnik bir ayrım amacıyla kullanmadığı görülür.

1914 yılında Fuat Uzkınay’ın çektiği Ayastefanos’taki Rus Abidesinin Yıkılışı filmi, tarihimizde ilk Türk filmi olarak kabul edilir.

Günümüze ulaşmayan yüz elli metre uzunluğundaki bu belgesel Osmanlı İmparatorluğu’nun I. Dünya Savaşı’na resmi olarak girdiği Rusya’ya savaş ilan ettiği 1914 yılının Kasım ayında dönemin süreli yayın organlarında ‘milli gururun yeniden ihyası’ olarak değerlendirilmişti.

Sabah, Tercüman-ı Hakikat ve İkdam gibi önde gelen gazetelerinde ve dönemin süreli yayınlarında anıtın yıkılışı büyük bir sevinç ve milliyetçi bir gururla duyurulmuştu. Bu ‘milli gurur’ tanımı ırkçı-etnik-ideolojik bir yaklaşım içermez.

1914 Kasım’ında milli gurur denilince akla gelen 1877-1878 (93 Harbi) ve 1912-1913 Balkan Savaşları yenilgilerinin yarattığı ağır travmayı akla getirir.

Yüzyıllarca Osmanlı Devletince yönetilen Balkan tebaasına karşı alınan yenilgiler, Rumeli’nin kaybı, Edirne’nin işgali Türk toplumda derin bir aşağılanma ve özgüven kaybı neden olmuştu.

Ayastefanos’taki Rus Abidesi gibi İstanbul’un hemen yanı başında duran bir yenilgi anıtının yıkılması, bu ezilmişlik psikolojisinden kurtuluşun ve hasta adam yaftalamasına karşı bir meydan okumasının somut ilanıdır.

Kasım 1914’teki milli gurur, Batılı emperyalist devletlerin vesayetini yırtıp atma ve egemenlik haklarını geri alma coşkusudur.

Kaldı ki milli gurur kavramının içeriği sadece Anadolu veya İstanbul’daki Türkleri değil, sömürge milletleri de içermekteydi.

Kimse Kasım 1914’de ve sonra Türk kavramından şikayetçi değildi ve başka bir terminolojik tanımlama duygusuyla aidiyetlerini ifade etme duygusunda değildi.

Türk sinamasının doğuşu ve kurumsallaşma süreçleri dikkate alınacak olursa kullanılan terminolojinin etnik bir dışlamayı içermediği, milletin ortak adını temsil ettiği görülür.

Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun son demleri yaşanmakta ve çok uluslu bir imparatorluktan ulus-devlete geçiş süreci görülür.

Osmanlı İmparatorluğu’nun ardından kurulan Cumhuriyet, farklı toplulukları ortak bir siyasal yapı içinde birleştirmeyi amaçlamaktadır.

Erken Cumhuriyet dönemi arşivlerine, dönemin süreli yayınlarına ve sinema yazınında bugüne değin ‘Türkiye sineması’ gibi suni ve sonradan üretilmiş bir terimin olmadığı görülür.

Muhsin Ertuğrul’un ve dönemin diğer öncülerinin yazılarında, afişlerinde ve röportajlarında her zaman ‘Türk tiyatrosu’, ‘Türk filmi’, ‘Türk sineması’ gibi kavramlar kullanılır.

Türkiye sineması kavramı bir ırkçılığın ya da etnik köken inkârını, ulusal kimliğin ortak çatısını dağıtmanın bir terminolojisidir.

Tarihsel belgeler, Türk adının bu topraklarda yaşayan insanları ortak bir ulusal kimlik altında birleştiren üst kimlik olarak benimsendiğini göstermektedir.

Haluk Bilginer’in ve benzer tezleri savunanlar Atatürk’ün el yazmalarıyla şekillenen ve Afet İnan tarafından derlenen Medeni Bilgiler kitabını yadsımalarıdır.

Atatürk, millet kavramını etnik köken, ırk veya din bağına dayalı olarak değil, tamamen kültürel, siyasi ve tarihsel bağlara dayandırarak tanımlar.

Atatürk’ün ifadesiyle “Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran Türkiye halkına Türk milleti denir.” Bu kavramın içerisinde şimdi ayrımcı bir terminoloji olarak ileri sürelen etnik köken, ırk, din bağlamı gibi ayrılıkçı unsurlar yoktur; biyolojik veya etnik bir daraltma ifade edilmez.

Savın kapsamı Türkiye Cumhuriyeti’nin egemenlik alanında yaşayan, kaderini bu ülkeyle birleştiren bütün fertlerin oluşturduğu siyasi ve kültürel ortaklığı içerir.

Bu bağlamda üretilen sanat eserlerini bütünden kopararak farklı anlamlar içerebilecek biçimde adlandırılması, Medeni Bilgiler’deki millet tanımının sinema alanındaki doğal yansımasına karşı oluşturulmuş bir yapay tepkidir.

Türk sineması yerine Türkiye sineması kavramını dayatmak, masum bir kapsayıcılık çabası değil, ulusal kimlik unsurlarını yozlaştırma girişimidir. Dünyanın hiçbir gelişmiş ülkesinde, ortak ulusal sanatlar için coğrafi bir sıfat arayışına girilmez.

Fransız sineması, İtalyan sineması veya Japon sineması denildiğinde o ülkelerin tarihi, dili ve kültürel ekolü bir bütün olarak kastedilir. “Türkiye sineması diyelim” sözü coğrafi bir sınırı vurgulamak için Fransa sineması, ‘İtalya sineması’ deme gereksinimi duymaz.

Bilginer, diğer ülke sinemalarından söz ederken de kendi içinde tutarsız bir çelişki içindedir. Diğer ülke sinemalarından bahsederken ‘İngiliz sineması’, ‘Fransız sineması, ‘Japon sineması’ gibi ulusal kimlik belirten kalıpları kullanırken, sıra Türk sinemasına geldiğinde “Türkiye Sineması diyelim mi ona? Türk sineması bana doğru gelmiyor” deme çelişkisine düşer.

Bilginer için ‘Türk’ sıfatı ideolojik bir mesafelenmenin göstergesi anlamına mı gelmektedir? Türkiye sineması adlandırması, ortak kültürel kimliği coğrafi bir tanıma indirgeyen bir yaklaşım olarak değerlendirilmelidir.

Oysa Türk sineması Lütfi Akad’dan Metin Erksan’a, Yılmaz Güney’den Zeki Demirkubuz’a, Nuri Bilge Ceylan’a kadar terninolojik farklı bir kavramla başka bir ad altında tanımlanmamıştır.

Haluk Bilginer’in “Türk sineması bana doğru gelmiyor” itirazı, sinemamızın adının ilk günden beri Türk sineması olduğu gerçeğini değiştiremez.

Medeni Bilgiler’deki kurucu felsefe bu topraklardaki tüm kültürel bileşenleri ‘Türk milleti’ tanımı altında birleştirmiştir. Bu nedenle, ortak ulusal kimlik altında birleşenlerin sanatına Türk sineması denilmesi tarihsel bir devamlılığın sonucudur.

Halit Payza

Gercekedebiyat.com