Modern dünyanın hilebazları / Halit Payza

Banka Soymak acemi işidir. Gerçek soyguncular banka kurarlar. (Bertolt Breht)

İnsanların zaafları değişmiyor, sadece  dolandırılma biçimleri kabuk değiştiriyor. Carl Gustav Jung’un  ‘Hilebaz’, ‘Düzenbaz’ olarak adlandırdığı arketip bu soruya ilginç bir yanıt veriyor, tam da günümüz piyasalarının röntgenini çekiyor.

Jung’a göre Hilebaz yalnızca yalancı, dolandırıcı veya suçlu değildir. O, kuralların arasındaki boşlukları gören, sınırları zorlayan, başkalarının zaaflarından yararlanan ve gerektiğinde kendisine yeni bir kimlik yaratan kişidir.

Günümüzde Hilebazın çalışma alanı çok daha geniş. Borsa bunun en canlı örneklerinden biri.

Bir sosyal medya hesabında birileri kendisine ‘uzman’ görüntüsü vermiş, kazandığı hisselerden söz ediyor. Ekranda grafikler, rakamlar, lüks otomobiller, pahalı restoranlar var. Ardından başkaları da aynı hisseyi almaya başlıyor. Fiyat yükseliyor. İnsanlar bu yükselişi, söylenenlerin doğruluğunun kanıtı sanıyor. Yatırımcı da bu yapay köpüğü, kehanetin doğrulandığı sanrısıyla alkışlıyor.

Hilebazın gücü de burada, gerçeği değiştirmesine gerek yoktur. İnsanlara gerçekmiş gibi görünen bir şey göstermesi yeterlidir.

Sermaye Piyasası Kurulu da bu durumun ‘bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı’ olduğunu biliyor.

Jung yalnızca suçun kendisiyle ilgilenmiyor, daha derinde varolan insan davranışını anlamaya çalışıyor.

Hilebaz, karşısındaki kişinin açgözlülüğünü bilir. Daha doğrusu onun açgözlülüğünü kendisi yaratmaz; zaten orada olanı kullanır. ‘Bir ayda iki kat kazanabilirsiniz’ cümlesinin işe yaramasının nedeni yalnızca dolandırıcının becerisi değildir. O cümleyi duymak isteyen insanların bulunmasıdır.

Bu noktada Hilebaz ile kurban arasında garip bir ilişki ortaya çıkıyor. Hilebaz kandırırama karşısındaki de kandırılmaya hazırdır.

Bugün Hilebaz tek bir kişi değil bir algoritma, kapalı grubu ya da sahte bir uzman profili olabilir. Sosyal medya hesabı, sahte uzmanlık, kapalı mesaj grupları, anonim kullanıcı adları ve sürekli tekrarlanan söylentiler onun maskeleri... Dolandırıcıların kendilerini SPK yöneticisi gibi tanıtmaya kadar varması, yüzsüzlüğün boyutunu gösteriyor. Borsa İstanbul’da ardı arkası kesilmeyen manipülasyon operasyonları tam olarak bu tablonun somut karşılığı olarak ortaya çıkıyor.Yetkililer çeşitli hisselerde manipülatif işlemler ve şüpheli para hareketleri üzerinde uyarılar yapıyor ama bu uyarılar pratiğe uzun zaman sonra gerçekleştiriliyor.

Jung Hilebazı arketipi ile toplumun kolektif zaaflarını yüzümüze bir ayna tutuyor. İnsanların kolay zenginlik hülyası, otorite arayışı ve zahmetsiz yanıt arzusu sürdükçe, bu pazarın alıcısı da satıcısı da eksik olmayacaktır.

Hilebazın gücü yalnızca yalan söylemesinden gelmez. Karşısındaki insanın duymak istediği yalanı bulmasından gelir.

Modern çağın en tehlikeli dolandırıcısı bize yalan söyleyen değil; zaten inanmaya can attığımız yalanı kulağımıza fısıldayandır. Fısıldayanın kimliği ya da unvanı Hilebaz olmadığını kanıtlamaz.

Hilebaz her hâlde Hilebazdır.

Halit Payza

Gercekedebiyat.com