22 Kasım 2026
Son Dakika

Babamla anılarım / Alexandra Tolstoy

Alexandra Tolstoy (1884-1979), ünlü Rus romancı Leo Tolstoy’un on üç çocuğundan en küçüğüydü. Tolstoy’un sekreteri olarak görev yapmış ve yaşamı boyunca onun en yakın sırdaşı olmuştur. Bu anılarında Tolstoy'un nasıl çalıştığını, ziyaretçilerini ve eğlence anlayışını ilk ağızdan anlatıyor.

Babamla anılarım / Alexandra Tolstoy

TOLSTOY ÇALIŞIRKEN

Yasnaya Polyana’daki aile hayatımız, babamın çalışmaları ve sahip olduğu itibarın beraberinde getirdiği sosyal sorumluluklar etrafında şekilleniyordu. İlk dönemlerde, sekreterlik işlerinin yürütülme biçimi oldukça ilkeldi. Metinlerin temize çekilmesi işini annem ve kız kardeşlerim —bazen konuklar bile— üstleniyor, tek bir el yazması metin aramızda paylaştırılarak farklı el yazılarıyla yazıya dökülüyordu. Ancak yıllar geçtikçe bu süreç daha düzenli bir hale geldi.

Evimizde Remington daktiloyu ilk kullanan kişi kız kardeşim Tania oldu; ben de onu örnek alarak daktilo kullanmayı öğrendim. Bu durum babamın işini epey kolaylaştırdı; zira daktiloyla yazılmış sayfaları gözden geçirmek çok daha rahattı ve babamın her zaman yaptığı sayısız değişikliğe de daha fazla yer kalıyordu.

El yazmalarının yanı sıra, yürütülmesi gereken çok yoğun bir yazışma trafiği de vardı. İki kız kardeşim bu süreci öyle bir düzene koymuşlardı ki, babamın yazdığı tüm mektupların kopyaları özel bir defterde saklanıyor ve tüm yazışmalarının ayrıntılı kayıtları tutuluyordu.

Bir dönem babamın başlıca sekreteri olarak görev yaptım. Genellikle, “Remington odası” adını verdiğimiz odada oturur, böylece babamın çağırmak için kullandığı zillere anında yanıt verebilirdim.

Babam sabah yürüyüşünden döndüğünde, saat dokuz gibi kahvesini içer ve gelen postalarını okurdu. Rusya’nın dört bir yanından ve yurt dışından, birbirinden çok farklı içeriklere sahip mektuplar gelirdi. Babam genellikle zarfların üzerine kendine has bir kodlama sistemiyle notlar düşerdi: “C.Y.” (Cevap Yok), “A.C.Y.” (Anlamsız, Cevap Yok), “Y.M.” (Yardım İsteyen Mektuplar) gibi. Bazılarına hemen yanıt verirdi; özellikle sonraki yıllarda, yanıt taslağını doğrudan zarfın üzerine kurşun kalemle karalardı. Kötü el yazısı nedeniyle bu kurşun kalem notlarını okumak çoğu zaman zordu. Bazen, yazdıklarını çözemeyeceğimden endişe ederek beni yanına çağırır ve taslağı kendisine okumamı isterdi; kendi yazdıklarını bile okuyamadığı anlarda ise yerinde kıpırdanır, iç çeker ve sürekli “Ah!” diye hayıflanırdı. “Yahu, yahu!” derdi sonunda, zarfı bir kenara bırakarak: “Neyse, kalsın, sonra bakarım.” Ben de mektubu sessizce alır, dilediğim bir vakitte okurdum; o ise buna her seferinde hayret ederdi.

Babam, mektupları daha dış görünüşlerine bakarak hemen sınıflandırabilirdi. Üzerinde okunaklı, güzel bir el yazısıyla “Ekselansları Kont Lev Nikolayeviç Tolstoy” yazan, kaliteli ve pahalı zarfların içinden genellikle önemsiz şeyler çıkardı; buna karşılık, üzerinde alelacele “Lev Nikolayeviç Tolstoy’a” diye karalanmış ucuz bir zarfın içinden ise çoğu zaman ilginç bir şeyler çıkardı.

Babam dokuzdan ikiye kadar çalışma odasında oturur, yazardı. Bu süre zarfında odaya kimse girmezdi; zira evimizde, böyle bir rahatsızlığı haklı çıkaracak kadar önemli bir mesele olmazdı. Üstelik o, ancak etrafında tam bir sessizlik olduğunda çalışabilirdi. En ufak bir gürültü bile odaklanmasını engellerdi. Pencerelerinin altında havlayan köpekleri susturması için sık sık birini çağırır; tavukların gıdaklaması ya da horozun ötmesi bile onu huzursuz ederdi. Hizmetkârlarımızdan birinin, elinde uzun bir değnekle evin etrafında koşuşturup kümes hayvanlarını kovaladığını hatırlıyorum. Bir şeye ihtiyaç duyduğunda ise ya kaplumbağa kabuğundan yapılmış bir zil çalar ya da kiraz ağacından bastonuyla duvara vururdu.

Genellikle çalışma masasında, kız kardeşim Tanya’nın çocukluğundan kalma, küçük ve alçak bir sandalyeye oturarak yazardı. Biraz miyop olmasına rağmen gözlük takmak istemediği için, fazla eğilmek zorunda kalmamak adına bu alçak sandalyeyi kullanırdı. Bazen de, mektuplarını okuyup kahvesini içtiği yuvarlak bir masada yazardı. Eğer çalışma çok yavaş ilerliyorsa, bir el “sabır” (tek kişilik iskambil oyunu) açardı. Böyle anlarda odaya girdiğimde, onun son derece odaklanmış ve gergin ifadesi karşısında hep irkilirdim; sanki gelişim, oynadığı iskambil oyununu değil de, bambaşka bir şeyi bölmüş gibi hissederdim.

Zaman zaman, çalışmasının tam ortasında beni yanına çağırırdı. Onu bölmekten çekinerek parmak uçlarım üzerinde odaya girer, kapının önünde durup beklerdim. O ise yazmaya devam eder, sanki bir şeyi üflüyormuş gibi dudaklarını hafifçe büzerek işiyle meşgul olurdu. Nihayet bir cümleyi bitirdiğinde, gür ve sarkık kaşlarının altından gözlerini kaldırıp bana bakar, ancak sanki beni hiç görmüyormuş gibi davranır; beni yanına neden çağırdığını da unuturdu.

“Ah, evet... Al şunu, kopyala.” Elime üzerinde yazılar olan birkaç sayfa tutuşturur, hemen ardından kalemi yeniden kâğıdın üzerinde dolaşmaya başlardı.

Saat ikiye doğru babam, hafif ve rahat adımlarla büyük salona çıkagelirdi. Eğer neşeyle gülümsüyorsa, bu, işlerinin yolunda gittiği anlamına gelirdi. Kopyalanması gereken sayfaları her zaman çalışma masasının üzerinde bırakırdı. İçeri girer, sayfaları alır ve ertesi sabaha kadar saklardım. Genellikle çeyrek boyuttaki kâğıtlara yazar mektuplardan kopardığı ya da biriktirdiği kâğıt parçalarını mutlaka değerlendirmeye çalışırdı. Bazen cümlelerin yerini değiştirmek istediğinde, sayfaların üzerine numaralar koymak yerine kâğıtları şeritler hâlinde keser ve şöyle derdi: “Bak Saşa, bunları sakın dağıtma! Bugün epey bir ‘erişte’ kestim.” Bu “eriştelerin” üzerinde, büyük, köşeli ve okunaksız rakamlar bulunurdu.

Babam kelimeleri tam yazmaz, noktalama işaretleri kullanmazdı; kullandığındaysa bunları hep yanlış yere koyardı. Bazen de dil bilgisi hataları yapardı. “Bak, nasıl da bugün bu kelimeyi böyle yazmışsın,” derdim, yanlış yazılmış bir sözcüğü işaret ederek.

“Yanlış mı?” diye sorardı hep, şaşkınlıkla.

Onun yazdıklarını, çeyrek boyuttaki kâğıtların bir yüzüne, sağ tarafta boşluk bırakacak şekilde temize çekerdim; yalnızca üzerinde çok fazla düzeltme ve karalama olan sayfaları yeniden yazardım. Aksi takdirde, her gün, ertesi sabaha kadar bitirebileceğimden çok daha fazla iş birikirdi; üstelik babam, kâğıdın gereksiz yere harcanmasına da karşıydı. Eğer tüm değişiklikler metin sayfasının belli bir kısmındaysa, o kısmı yeniden yazar, geri kalanını kesip yeni sayfaya yapıştırırdım. Bugün, onun el yazmalarını koca makaslarla nasıl kestiğimi hatırlamak hiç hoşuma gitmiyor; ama o zamanlar bunu düşünecek vaktim yoktu. Eğer uzun bir makale yazmışsa, ertesi günkü çalışma seansına yetiştirebilmek için bütün akşam, gecenin bir kısmı ve ertesi sabahın erken saatleri boyunca çalışırdım.

Babam edebi metinler kaleme aldığında, bunları temize çekmek benim için bir bayram gibiydi. İçeri girip çalışmaları toplamak ve bir sonraki bölümü görmek için saatin ikiyi vurmasını sabırsızlıkla beklerdim. Temize çekmeye başlamadan önce, sabah boyunca yazdığı her şeyi baştan sona okurdum. Bazı metinleri —örneğin "Korney Vasilyev" veya "Balo Sonrası" gibi— sanki tek bir hamlede, bir çırpıda yazardı; sonradan küçük ayrıntıları değiştirse de, bunlar daha o masaya oturmadan zihninde bütünüyle şekillenmiş olurdu. Diğer metinleri ise genellikle daha uzun sürerdi; üzerlerinde sayısız kez düzeltme yapar, bazı kısımların üzerini çizer ve sürekli değişiklikler eklerdi.

Eğer öğleden sonramı başka bir işe ayırıp onun metinleriyle ilgilenemezsem, o günkü tüm kopyalama işini akşama sığdırmak imkânsız olurdu; bu yüzden gece geç saatlere kadar çalışmak zorunda kalırdım. Gerçi babam, gece saat on birden sonra çalıştığımı öğrense buna kesinlikle karşı çıkardı. Ertesi sabah saat dokuzda, temize çekilmiş sayfaları mutlaka ona götürürdüm. O ise başını iki yana sallar, iç çeker ve gülümserdi. Saat ikide, bir sonraki metnini elime aldığımda, gece yarısı ya da sabahın köründe onun için hazırladığım o metinlere aslında ne kadar çok ihtiyaç duyduğunu anlardım. Çünkü getirdiğim o temiz nüsha, yine baştan aşağı düzeltmelerle dolmuş olurdu.

Hatırlıyorum, bir keresinde... “Hükümete, Devrimcilere ve Halka” başlıklı makaleyi alıp birkaç kopyasını çıkardım; ardından, Tolstoy’un eserlerine büyük hayranlık duyan komşumuz Maria Alexandrovna Schmidt’ten, metni benimle birlikte gözden geçirmesini rica ettim. Ben elimdeki kopyadan yüksek sesle okuyor, o ise orijinal metni takip ediyordu. İşi bir an önce bitirmek istediğimden, cümlelere hiçbir duygu katmadan oldukça hızlı okuyordum. Ancak Maria Alexandrovna makaleden öylesine etkilendi ki ben de yavaş yavaş ses tonumu değiştirdim ve metni hissederek okumaya başladım. Babam, parmak uçlarına basarak yan odaya girdi; ellerini gömleğinin kuşağının arkasına yerleştirmiş bir hâlde kapı eşiğinde durup bizi dinlemeye koyuldu. Duraksadım, ne yapacağımı şaşırdım.

“Hayır, hayır, devam et; gayet güzel okuyorsun,” dedi babam.

Okumayı bitirdiğimde, “Verin bakalım şunları bir dakikalığına,” diyerek sayfaları elimizden aldı ve hızlı adımlarla odadan çıktı.

“Ne dersiniz Maria Alexandrovna?” dedim ona. “Sizce hazırladığım on kopya da boşa mı gitti şimdi?”

“Öyle oldu canım,” diye yanıtladı. “Baban yine baştan aşağı düzeltecek hepsini.”

İki saat sonra babam metni geri getirdi. İçinde tek bir satır bile olduğu gibi kalmamıştı; sayfaların her yeri düzeltmelerle doluydu.

“Ah, Saşa, Saşa! Ne yaptım ben, ne yaptım!” diye hayıflandı ve mahcup bir gülümseme yerleşti yüzüne.

Evdeki o nadir mahremiyet ve sessizlik anlarının tadını, sanki bir bayrammış ya da neredeyse ulaşılamaz bir lüksmüş gibi çıkarırdık.

Bazen yanıma gelip bir makaleyi temize çekmemi istediğinde, onu biraz beklemesi için ikna etmeye çalışırdım. “Çok yoruldum artık,” derdi babam. “Hadi, sen yine de kopyala. On tane kopya çıkar.”

“Biraz bekleyelim babacığım; biliyorsun, nasıl olsa her şeyi baştan yazacaksın. Hem on kopya hazırlarsam, ne kadar kâğıt boşa gidecek, bir düşünsene!” Bu neden en ikna edici olanıydı. Diğer çalışmaların yanı sıra, babamın günlüğünün de bir kopyasını çıkardım. Başta bu fikirden hoşlanmadı, ancak arkadaşı ve öğrencisi Çertkov ondan izin isteyince kabul etti.

Bana, “Ben yokken al,” derdi, “böylece onun yazıya döküldüğünü düşünmek zorunda kalmam; aksi takdirde bu, kendi yazma sürecimi olumsuz etkiler.”

Genellikle düşüncelerini yanında taşıdığı bir deftere not eder, daha sonra bunları günlüğüne geçirirdi. Yorgun veya keyifsiz olduğu zamanlarda ise bana dikte ettirirdi. Thomas Edison, babama hediye olarak kayıt mekanizmalı bir fonograf gönderdi. Bu bizim için büyük bir mucizeydi. Hemen kutusundan çıkardık. O sırada Yasnaya Polyana’da bizi ziyaret etmekte olan Çertkov, cihazın kurulmasına ve çalışır hale getirilmesine yardımcı oldu.

Bir sabah babamın kiraz ağacından yapılmış bastonuyla duvara vurduğunu duydum; içeri girdiğimde benden makineyi çalıştırmamı istedi. Ses alıcısını yerleştirdim, mekanizmayı kurdum ve bekledim. Babam gözle görülür biçimde heyecanlıydı. Bir kâğıt parçasına bir şeyler karaladıktan sonra hazırlık pozisyonunu aldı; koltuğun kollarını iki eliyle sıkıca kavradı, başını geriye yasladı ve “Tamam, başlat!” diye seslendi.

Rulo dönmeye başladı, babam dikte etmeye... Bir mektup yazdırıyordu ama duraksadı, söyleyecek söz bulamadı. “Dur, dur!” diye fısıldadı telaşla, elini sallayarak. Durdum. Babam birkaç dakika düşündü. “Pekâlâ, devam et şimdi,” dedi. Rulo tekrar dönmeye başladı, ancak babam yine durdu.

“Ah, ne zor bir iş!” dedi. “Çok heyecanlanıyorum, kalbim öyle hızlı çarpıyor ki... Üstelik o ruloyu da ziyan etmiş olmalıyım!”

“Hayır, hiç de öyle değil,” diyerek onu teselli ettim, “rulonun sadece dörtte birini kullandık. Yeniden başlayabilirsiniz.”

Mektup bittiğinde, “Ah, çok yoruldum!” diye haykırdı. “İnsanlar bu aleti nasıl kullanabiliyor, aklım almıyor! Belki dengeli yapılı Amerikalılar için uygundur ama biz Ruslara göre değil.”

Yapılacak çokça sekreterlik işi vardı; yine de hepsinin üstesinden geldik ve bundan keyif aldık. Ancak 1907’de Çertkov, ekibimizi genişletmemiz gerektiğine karar verdi ve babamı ziyaret etmiş olan, onunla mektuplaşan Nikolay Nikolayeviç Gusev’in bize yardıma gelmesini önerdi. Gusev, iyi bir sekreterde bulunması gereken tüm niteliklere sahipti: stenografi biliyordu, babamın takipçilerinden biri olarak görülüyordu, dil konusunda yetenekliydi ve başkalarının düşüncelerini kâğıda dökebiliyordu. Gusev önce bana ait bir çiftlik olan Telyatinki’de kaldı, ardından Yasnaya Polyana’ya taşındı. Telyatinki’de bulunduğu sırada beklenmedik bir şekilde tutuklandı ve kırsal polis merkezine götürüldü. Babam, Gusev’in gözaltına alınmasına çok üzüldü; Başbakan Stolypin’e bir mektup yazarak, Gusev’in yerine kendisinin hapsedilmesini talep etti. Neyse ki bu ilk tutuklanma ciddi sonuçlar doğurmadı; Gusev kısa süre sonra serbest bırakıldı ve evimize yerleşti.

Babam kendisine gelen tüm mektuplara yanıt veremese de, insanların samimiyetle yönelttikleri soruları cevapsız bırakmaktan hiç hoşlanmazdı. Gusev sekreteri olmadan önce, bu tür soruları genellikle babamın o duruma uygun düşen makalelerinden birini göndererek ya da kısaca şöyle yanıt vererek çözerdik: “Lev Nikolayeviç, size şunu iletmemi istedi: Mesih’in öğretisine inananlar, nasıl davranmaları gerektiğini kimseye sormazlar; Tanrı’nın yasası ve vicdanları onlara neyi emrediyorsa öyle davranırlar.” Ancak babam bunu yetersiz bulmuş olmalı ki, Gusev’den bu tür mektuplara kendi adına uzun yanıtlar yazmasını istedi.

Gusev ayrıca bazı ziyaretçileri kabul ediyor ve onlarla “Tolstoy’un bir takipçisi” sıfatıyla konuşuyordu. Tıpkı diğer bazıları gibi, o da evde olup biten her şeyin kaydını tutuyor; sadece babamın sözlerini değil, hayatımızın en mahrem ayrıntılarını bile not ediyordu. Böylece, dışarıdan kimseler tarafından izlenmeden yaşamanın, saçmalamanın, şakalaşmanın, şarkı söylemenin, kısacası kendimiz olabilmenin getirdiği o doğal insanî tatminden mahrum kalmıştık; çünkü her sözümüzün ve her hareketimizin anında kâğıda döküldüğünü biliyorduk.

Bir olayı hatırlıyorum. Alt katta, benim kaldığım köşedeki odada neşeli bir grup toplanmıştı: kardeşim Andrei, yeğenim Annochka ve Gusev. Hep bir ağızdan, sözlerine pek aldırmadan, melodinin, gitar eşliğinin ve kendi seslerimizin tadını çıkararak coşkuyla Çingene şarkıları söylüyorduk. Hepimiz Çingene müziğini severdik. Babam bir keresinde, ünlü Varya Panina’nın seslendirdiği Çingene şarkılarını dinlerken, “İçinde ‘an’, ‘saadet’ gibi anlamsız sözcükler geçiyor ama yine de çok güzel!” demişti.

Şarkılardan birinde, hüzünlü ve özlem dolu bir melodi şu nakaratla iç içe geçiyordu:

Çabuk, ah, çabuk,
Öp beni!
Tutkuyla yanıyorum,
Öp beni!

Gusev oturmuş dinliyordu ancak aniden, sanki bir şey hatırlamış gibi yerinden fırladı, bilgece bir tavırla başını iki yana salladı ve odadan çıktı. Ertesi gün benden şarkının sözlerini tam olarak yazmamı istedi; bunu not etmek istediğini, çünkü bu tür şarkıların “Tolstoy’un içinde yaşadığı ortamı çok iyi yansıttığını” söyledi. Gusev ile iyi anlaşıyorduk. Ona yardım ediyordum; zamanı olduğunda da taslaklarını bana yazdırıyordu, bu da işimi büyük ölçüde kolaylaştırıyordu. Yaklaşık iki yıl bizimle kaldı. Ardından tekrar tutuklandı ve “devrimci fikirlerin propagandasını yapmak” suçlamasıyla sürgüne mahkûm edildi. Hükümet, babama doğrudan müdahale etmek yerine, onun dostlarına eziyet ederek ona karşı mücadelesini sürdürüyordu. Onun için bundan daha kötü bir ceza düşünmek imkânsızdı.

Tüm ev halkı, Gusev’i uğurlamak için giriş holünde toplandı. Herkes öfke, isyan ve acıma duygularıyla birleşmişti. Babamın gözleri dolmuştu. Beş gün sonra, yerel polis çavuşu, eşyalarını alması için Gusev’i tekrar getirdi. Eşyalarını toplamasına yardım ettim. Çavuş onu faytona bindirdi ve birlikte Tula hapishanesine doğru yola çıktılar; oradan da en yakın demiryoluna dört yüz verst uzaklıktaki, Tanrı’nın unuttuğu bir köy olan Çerdin’e gönderilecekti.

Babam ertesi gün günlüğüne şunları yazdı: “Dün gece haydutlar gelip Gusev’i alıp götürdüler. Veda çok anlamlıydı; herkesin ona karşı tutumu ve onun bize karşı tutumu... Çok güzeldi. Bugün bu meseleyle ilgili bir beyan kaleme aldım.” Babam bu beyanında, hükümetten, kitapları nedeniyle uygulanan baskıların dostlarına yöneltilmemesini bir kez daha talep ediyordu. Aksine, bizzat kendisine yöneltilmesini isteyerek şöyle diyordu: “Düşüncelerimin yayılmasına ve faaliyetlerime karşı çıkanlara şunu sormak isterim: Eğer bu konuda sessiz kalamıyor ve ne pahasına olursa olsun birilerine karşı şiddet kullanmak istiyorsanız, bunu bana yöneltin; sakın dostlarıma dokunmayın. Zira onları rahatsız eden bu düşünceleri ortaya atan ve yayılmalarından asıl sorumlu olan kişi benim.”

YASNAYA POLYANA’DAKİ ZİYARETÇİLER

Evimizde yakaladığımız o nadir mahremiyet ve sessizlik anlarının —yani kısa bir süreliğine de olsa baş başa kalabilmenin— tadını, adeta bir bayrammış ya da neredeyse ulaşılamaz bir lüksmüş gibi çıkarırdık. Böylesine mutlu günler genellikle sonbahar sonlarında veya kış aylarında, şehirli insanların kendi işleriyle meşgul olduğu ve Yasnaya Polyana’ya ulaşmanın —derin çamurlar ya da kar yığınları nedeniyle— yaz aylarına kıyasla çok daha güçleştiği dönemlerde nasip olurdu.

 

Leo Tolstoy kızı Alexandra Lvovna Tolstoy ile (1908)

Bilindiği üzere, pek çok ülkeden seçkin insanlar babamla görüşmeye gelirlerdi; evimiz de sık sık davetli misafirlerle —akrabalar ya da dostlarla— dolup taşardı. Ancak burada kastettiğim, Yasnaya Polyana’ya doğru sürekli bir akış halinde gelen yabancılardır. Bunlar, ev halkı için bitmek bilmeyen bir kargaşaya yol açıyorlardı. Kimileri, babamın huzurunda içtenlikle toparlanıyor, sanki babam onların içindeki en iyi düşünce ve duyguları yeniden gün yüzüne çıkarmış gibi bir tavır takınıyordu; kimileri ise yalnızca onun fikirlerini paylaşıyormuş gibi yapıyor, olduklarından daha iyi görünmeye çalışıyorlardı. Birçoğu, gelecekte yazılacak bir edebiyat tarihi için “materyal toplama” bahanesiyle özel hayatımızın içine dalmayı kendinde bir hak görüyordu. Başlarda onları uzaklaştırmaya çalıştık ama bu mümkün olmadı; kendilerine biyografi yazarı ya da tarihçi süsü verenler, Tolstoy’u bir konuda “aklamaya” çalışanlar, her gedikten içeri sızıyorlardı. Nihayet sabrımız tükendi ve o bilge Fransız deyişini —“Kirli çamaşırlar evde yıkanır”— artık dikkate almamaya karar verdik.

Beklenmedik hayal kırıklıkları da çoktu. Bir gün bakardınız, bir adam Tolstoy’un ateşli bir takipçisi kesilmiş; Ertesi gün, babamın ateşli bir eleştirmeni kesiliyor ya da saray tarafından desteklenen, aşırı sağcı bir siyasi grup olan “Rus Halkı Birliği”ne katılıyordu; yahut da Ortodoks Kilisesi’nin sadık bir mensubu haline geliyordu. Bir başkası, babamdan nasıl iyi bir yaşam sürebileceği konusunda öğüt isterken, aslında bir casus çıkabiliyordu. Zenginler ve yoksullar, ünlüler ve meçhuller, yaşlılar ve gençler, devrimciler ve monarşistler, inançlılar ve ateistler; köylüler, işçiler, yüksek sosyal statüye sahip insanlar, rahipler, çeşitli tarikat mensupları, yabancılar ve gazeteciler; babamı görebilmek için bitmek bilmeyen bir kuyruk oluşturuyorlardı.

Babam sadece içten bir ev sahibi olmakla kalmıyor, aynı zamanda karşılaştığı her insanın özüne, iç dünyasına nüfuz etmeye de gayret ediyordu.

Yaz aylarında sabah kalktığımda, evimizin önündeki büyük karaağacın altında oturup bekleyen insanlar görürdüm. Kutsal yeraltı mezarlarında dua etmek üzere Kiev’e giden, ayaklarında ağaç kabuğundan örülmüş çarıklar, sırtlarında ise heybeler taşıyan yaşlı kadın hacılar; her birinin kendine has bir derdi olan, yakın ya da uzak köylerden gelmiş köylüler; “bir kuruş almaya” gelen zihinsel engelli Parasha; kendisini bir büyük dük olarak tanıtan, paçavralar içinde, bitlerle kaplı çılgın bir köylü; sabah treniyle gelip Kozlovka istasyonundan yürüyerek ulaşan ziyaretçiler... Daha varlıklı ya da önemli kişiler ise ekspres trenlerin durduğu Yasenki veya Tula’dan at arabası kiralayıp geliyorlardı.

Üst kattaki salonumuzda, köylü işi ahşap bir kutu dururdu; içi beş kopeklik bakır paralarla doluydu. Dilenciler, gezginler ya da hacılar buradan her zaman bir bakır para alır, bazen de yanlarında çay ve şeker verilirdi. Bizi hiçbir zaman fazla rahatsız etmezlerdi.

“Tanrı sizi korusun,” derlerdi.

“Nereye gidiyorsunuz?”

“Kiev’e, Kiev’e güzel yavrum, Tanrı’ya dua etmeye. Bir adakta bulundum.” Uzun yılların alışkanlığıyla, seri bir hareketle ağır yüklerini yeniden sırtlarına alır ve yollarına devam ederlerdi.

Evlenmek isteyen bir adam, babamdan öğüt almak için gelmişti. Bir toprak sahibi, toprak sahibi olmanın günah olduğunun farkına varmış ve bundan kurtulmanın en iyi yolunu öğrenmek istiyordu. Bir öğrenci, radikal çevrelerde devrimci amaçlar uğruna kaynak sağlamak için yapılan soygunlara verilen adla, yani “kamulaştırma” eylemleri için para istiyordu. Aklını kaçırmak üzere olan bir kadın, Tolstoy’dan Esperanto diliyle ilgili propaganda çalışmalarına destek olmasını talep ediyordu. Doğru yoldan sapmış bir genç, babamdan tekrar doğru yolu bulması için yardım diliyordu. Dini inançları nedeniyle askerlik yapmayı reddeden bir köylü, düşüncelerini Tolstoy’la paylaşmak istiyordu. Bir genç adam, cinsel bir sapkınlığını ona itiraf etme ihtiyacı duyuyordu. Yazarlar, eserleri için onun onayını arıyorlardı. Gazete muhabirleri röportaj yapabilmek için bekliyor ve bu görüşmeden kaç satırlık yazı çıkarabileceklerini hesaplamaya çalışıyorlardı. Ebeveynler, çocuklarının eğitimiyle ilgili konularda tavsiye istiyorlardı. Meraklı insanlar ise sadece, Turgenyev’in “Rus toprağının büyük yazarı” olarak adlandırdığı o adamı görmek istiyorlardı.

Ziyaretçiler arasında sıkça rastlanan ve biraz da rahatsız edici olan bir tip daha vardı. Hatırladığım kadarıyla, onunla ilgili aramızdaki konuşma aşağı yukarı şöyle geçerdi:

Hizmetkâr, babama bir kartvizit uzatarak, “Lev Nikolayeviç, Bay X sizinle görüşmek istiyor,” derdi.

Babam kartviziti dikkatle incelerdi; belki gelen kişinin kim olduğunu tahmin etmeye çalışıyor, belki de sadece görüşmeyi ertelemekten ibaretti.

“Tanrım! Benden ne istiyor?” derdi iç çekerek.

“Meşgul olduğunuzu ya da hasta olduğunuzu söyleyeyim mi?” diye sorardım; gelen kişiden kurtulmanın hâlâ mümkün olabileceğine dair cılız bir umutla. Oysa içten içe, özellikle dışarının soğuk ve çamurlu olduğu zamanlarda, onu kabul etmekten başka çaremiz olmadığını hepimiz biliyorduk.

“İçeri gelsin. Başka ne yapabiliriz ki?”

Adamı Tula’dan getiren arabacı, üç rublesini aldıktan sonra atlarını çevirip geri döner; Bay X ise geceye kadar —bazen daha da uzun süre— hayatımıza ortak olurdu.

Babam sadece içten bir ev sahibi değil, aynı zamanda karşılaştığı her insanın özüne inmeye çalışan biriydi. Konuğunu konuşturmak için ona halk arasındaki dinsel hareketlerden bahseder, toprak meselesine değinir, kendi çalışmalarından söz ederdi. Ziyaretçi ise sabırla, biraz da canı sıkılmış bir hâlde dinler; araya girip gerçekten “önemli” bir konudan bahsetmek için fırsat kollardı: “Peki ya İtalyan operası hakkında ne düşünüyorsunuz, Lev Nikolayeviç?”

“Ne? İtalyan operası mı?” diye sorardı babam dalgınlıkla; ardından mahcup bir ifadeyle eklerdi: “Biliyorsunuz, bu konularla pek ilgilenmiyorum.”

Babam, nezaketin gerektirdiği kadarıyla ilgilendikten sonra çalışma odasına çekilirdi. Ancak konuğun ağırlanmaya devam etmesi gerekirdi. Annem belki ortak tanıdıkları olup olmadığını öğrenmeye çalışır ya da Nikisch’in konserlerinden bahsederdi; fakat gelen kişinin buraya neden geldiğini anlamak çoğu zaman zordu. Orel’den Petrograd’a giderken sadece meraktan mı uğramıştı, yoksa gerçekten babasının ilgisini İtalyan operasına çekebileceğini mi umuyordu?

Ertesi sabah konuk, içten bir gülümsemeyle, “Misafirperverliğiniz beni öylesine etkiledi ki... Burayı çok sevdim; bir gün daha kalmama izin verir misiniz?” derdi. Bizler ise zoraki bir gülümsemeyle karşılık verirdik. Konuk kalırdı. Artık fikirlerini daha cesurca açıklıyor, babamla hiç çekinmeden tartışıyor, akşamları da annemle piyanoda düetler çalıyordu. Nihayet gittiğinde, babam rahat bir nefes alıp şöyle derdi: "İnsanları yargılamak doğru değil ama Tanrım, ne kadar dar bir zihin, ne büyük bir özgüven! Gerçekten de, paydası çok büyük, payı ise küçücük bir kesir!" Sonra kolunu başının üzerine kaldırır ve neşeyle bağırırdı: "Şimdi sıra Numidya Süvarileri'nde!" Masanın etrafında dörtnala koşmaya başlar, bizler de kahkahalar atarak onu takip ederdik.

Ancak iki ay sonra, bu yeni tanıdık tekrar gelir; bu kez Petrograd'dan Yasnaya Polyana'ya özel bir yolculuk yapardı. Eve ziyaretçi uğramadan geçen tek bir gün bile olmazdı. Babam, basamaklarda bekleyen, üstü başı dökülen birine, "Beni görmeye mi geldiniz?" diye sorardı. "Ama biliyorsunuz, ben para istemeye gelmedim, Lev Nikolayeviç. Tavsiye almaya geldim."

Bu yanıtı alınca babam sevinçle gülümser ve ziyaretçiyi hemen içeri alırdı. Ne var ki, böyleleri azdı. Çok sonraları, onu görmek isteyen —ve belki de ruh yakınlığı nedeniyle babamın ilgisini çekebilecek— ne kadar çok kültürlü ve iyi insan olduğunu; ancak inceliklerinden ötürü gelmekten çekindiklerini öğrendim. Ne yazık ki, Yasnaya Polyana'yı sürekli istila eden sığ ve dar görüşlü kalabalık, babamla, onunla görüşmek isteyebilecek daha zeki insanlar arasında bir duvar gibi duruyordu.

Bir gün babam, kendisinden talep edilen para miktarının ortalamasını hesaplayarak eğlendi: Günde yaklaşık 2.000 ruble! Kendi tasarrufunda olan tek gelir kaynağı ise, oyunlarının sahnelenmesinden elde ettiği yıllık 1.500 ila 2.000 ruble civarındaki telif ücretiydi. Başlangıçta bu geliri reddetmeyi düşünmüştü; ancak parayı almadığı takdirde bunun imparatorluk balesinin geliştirilmesi için kullanılacağı söylenince, parayı kabul edip hayır işlerinde kullanmaya başladı. Bununla yangın yüzünden perişan olmuş köylülere, gezginlere ve bilhassa askerlik yapmayı reddeden kişilere yardım ederdi.

Para isteyenler —özellikle de köylüler— babamın kendine ait ne kadar az şeyi olduğuna bir türlü anlam veremiyorlardı; arazinin, paranın ve yazdığı eserlerden gelen telif gelirlerinin aslında tümüyle aileye ait olduğuna inanmakta güçlük çekiyorlardı. Köylü hanelerinde her şeyin evin erkek reisinin sıkı denetimi altında olması ve toprak sahiplerinin mülklerinde de kendilerini bildi bileli aynı düzenin hüküm sürmesi göz önüne alındığında, bu durum aslında gayet doğaldı.

Köylüler, “Ne derseniz deyin, Kont her şeyin başıdır!” diye düşünüyor ve talepleriyle doğrudan ona geliyorlardı. Sabahları, babam çalışmaya başlamadan önce yürüyüşe çıktığında, etrafı hemen birkaç köylü tarafından sarılırdı.

“Ne istiyorsunuz?” diye sorardı onlara.

Bir köylü, şapkasını çıkarıp derin bir saygıyla eğilerek, “Size geldim, Ekselansları,” diye cevap verirdi.

“Pekâlâ, söyle bakalım ne istiyorsun... Hem şapkanı da giy! Giy şunu!”

“Siz hiç dert etmeyin Ekselansları, ben size gelmiştim...”

“Bana Lev Nikolayeviç de.”

“Pekâlâ. Efendim, yeni kulübemin inşasını bitirdim. Şimdi, çatının iskeletini örtmek için bir iki araba dolusu dal-budak alabilir miyim diye...”

Nikolaeviç’in yüzü karardı. “Çok iyi biliyorsun Vlas,” dedi, “orman artık bana ait değil, sana verecek dalım da yok. Neden bana geldin?”

“Elbette, Ekselansları! Biliyorum tabii, Ekselansları,” diye karşılık verdi Vlas, yatıştırıcı bir ses tonuyla. “Kış geldi bile. Kulübenin çatısı açık, gökyüzü görünüyor; dal alabileceğim başka hiçbir yer yok. Lütfen iyiliğinizi esirgemeyin, Ekselansları! Bir iki araba dolusu dal almama izin vermeleri için bir emir buyurun...”

“Yapamam, yapamam,” diye yanıtladı babam ve başka yöne döndü; karşısında, ineğinin öldüğünü söylemek ve yenisini alabilmesi için kendisine para vermesini rica etmek üzere sırasını sessizce bekleyen bir kadın buldu. Bu sırada köylü hâlâ yalvarmaya devam ediyordu.

“Aziz koruyucumuz!” diye aniden var gücüyle feryat etti kadın, “Bizim aziz koruyucumuz!” ve dizlerinin üzerine çöküp yüzünü elleriyle kapattı.

“Kalk, hemen kalk!” diye seslendi babam.

Biri onun önünde diz çöküp de kalkmak istemediğinde, babam, köylüye ne demek istediğini anlatabilmek için kendisi de diz çöker ve şöyle derdi: “Ayıp! İnsanların önünde değil, yalnızca Tanrı’nın önünde diz çökülür!”

Ziyaretçilerimiz arasında, babamın etkisiyle hayatı bütünüyle değişen insanlar da vardı.

Öğrenciler, öğretmenler, doktorlar; tek başlarına ya da gruplar hâlinde Tolstoy’u görmeye geliyorlardı. Bir keresinde bir adam, liseden altın madalyayla mezun olan kızını getirmişti. Babası, ödül olarak ona bir bisiklet, altın bir saat ya da Tolstoy’u görmeye gitmek arasında bir seçim yapma hakkı tanımıştı. Genç kız, Tolstoy’u görmeye gitmeyi seçti. Bisiklet ya da saat için hiçbir zaman geç kalmış sayılmazdı ama Tolstoy yaşlıydı, yakında ölebilirdi; işte bu yüzden gelmişlerdi.

Bazen bütün bir okul sınıfı çıkagelirdi. Öğretmen, “Bakın çocuklar,” derdi. “İşte ‘Kafkas Esiri’ ile ‘Çocukluk ve İlkgençlik’ eserlerini kaleme alan o büyükbaba Tolstoy!” Çocuklar, ne yapacaklarını ya da ne diyeceklerini bilemeyerek, utançtan kıvranıp parmaklarını ağızlarına sokarak, gözlerini uslu uslu babama dikerlerdi.

Ziyaretçilerimiz arasında, babamın etkisiyle hayatları bütünüyle değişmiş insanlar da vardı. Onlara “Tolstoycu” demeye dilim varmıyor. Bu sözcük zihnimde, koyu renkli, kirli gömlekler giyen, zayıf ve gevşek karakterli, sadece taklitçilikten ibaret bir güruhu —biz onlara “Karanlık İnsanlar” derdik— çağrıştırıyor. Oysa bambaşka insanlar da vardı; tıpkı köylü tarikat üyeleri gibi güçlü ve temiz.

Seryoja’yı, babamın fikirlerine kapılıp liseyi bıraktığı ve yollara düştüğü, henüz bir çocuk sayıldığı dönemlerden hatırlıyorum. Zamanının hiç de azımsanmayacak bir kısmını hapishanelerde geçirdi. Pasaportu kabul etmediği için sürekli olarak “serseri” damgasıyla hapse atılırdı. Seryoja bu cezaları büyük bir tevekkülle karşılar; hücrelerde hırsızlar ve haydutlarla birlikte bitlere ev sahipliği yapar, gardiyanlara ise “kardeşlerim” diye seslenirdi. Bu hitap kimilerinde şaşkınlık ve huzursuzluk, kimilerinde hayret ve acıma, kimilerinde ise nefret uyandırırdı. Seryoja’nın hiç parası olmazdı; “Para sadece günah getirir,” derdi. Sırtında bohçasıyla yollarda yürür, nerede bir ihtiyaç görse durur, işlere yardım eder, karşılığında da karnını doyururdu. Onunla pek uzun sohbet etmişliğim yoktur ama kendisini severdim. Gözleri, dünyadaki tüm aydınlık ve güzel şeyleri yansıtıyor gibiydi.

Babam onun için, “Ne şahane bir adam!” derdi. “Bugün yürüyüşe çıktığımda, ilk bakışta tanıyamadığım biriyle karşılaştım; üstü başı perişan, yırtık pırtık kıyafetler içindeydi ama yüzü bir senatörünki gibi ışıl ışıldı; al al yanakları ve neşeli ifadesi, üzerindeki kıyafetlerle hiç mi hiç uyuşmuyordu... Meğer Sergey Popov’muş!”

Burada “suçlayıcılar” olarak adlandıracağım kişiler, ailemizin tüm itirazlarına rağmen babam tarafından her zaman kabul edilir ve dikkatle dinlenirdi. Bizler, bu tür ziyaretçilerin babamın sağlığı üzerinde kötü bir etki yaratmasından endişe ederdik. Suçlayanlar çok sayıda değildi, ancak her zaman birkaç tanesi etrafta olurdu. Bazıları yıllar boyunca babamın yanına gelip durdu. Kimisi ona yalvarıyor, kimisi hakaret ediyordu; hepsi de kendi yöntemleriyle onu yeniden doğru yola döndürmeyi umuyordu.

Hatırladığım kadarıyla, rahip Peder Troitski Tula şehrinden gelirdi; her seferinde, kemikleri sayılan cılız bir beygirin çektiği, döküntü bir faytonla çıkagelirdi. Siyah cübbesi ve geniş kenarlı şapkasıyla orta yaşlı bir adamdı; seyrek, kızılımsı saçları ve kırlaşmaya başlamış ince bir sakalı vardı. Yürüyüşü, tüm hareketleri ve sürekli bir oraya bir buraya kayan gözleri telaşlı ve huzursuzdu; sesi ise tizdi. Başlangıçta babam rahibe karşı dostça davranır, onunla memnuniyetle sohbet ederdi. Ne var ki bu konuşmalar hep aynı konu etrafında dönerdi: Troitski, bazen gözlerinde yaşlar ve sesinde titremeyle, babama kilise cemaatine geri dönmesi ve ölmeden önce tövbe etmesi için yalvarırdı. Babam ise Troitski’ye yanıldığını, hatta Ortodoks Kilisesi’nin mucizelere olan inancı körükleyerek ve ritüelleriyle gerçek Hristiyanlığın üzerini örttüğünü kanıtlamaya çalışırdı. Derken —nasıl oldu bilmiyorum— kulağımıza bir söylenti geldi: Troitski, Kutsal Sinod’dan aldığı kesin talimatlar doğrultusunda hareket ediyor, Tolstoy’u doğru yola döndürmeye çalışıyor ve aynı zamanda Tolstoy’un çevresindeki atmosfer ile gençler üzerindeki etkisi hakkında Sinod’a düzenli olarak bilgi veriyordu. İşte o zaman rahibe karşı tutumum değişmişti; belki de bu değişimi fark etmişti ki, ziyaretleri giderek seyrekleşti.

Ruhban sınıfından gelen suçlamaların yanı sıra, babamı tutarsızlıkla itham eden başkaları da vardı. Bunlar arasında Velikanov’u çok iyi hatırlıyorum. Ben henüz gelişme çağında bir kız çocuğuyken babamı ziyaret ederdi; ailemiz onu “karanlık” biri olarak tanımlardı. Uzun boylu, kemikli, hafif kambur biriydi; elinden büyük bir bastonu hiç düşürmez, etrafına sanki köpeklerden korkuyormuş gibi bakınırdı. Renksiz gözleri, ince ve alaycı dudaklara sahip çok geniş bir ağzı, dışa dönük kulakları vardı; başında tek bir tel saç bile bulunmazdı; diz kapağı kadar pürüzsüz ve kel bir kafası vardı; kirpikleri, kaşları ya da bıyığı da yoktu. Velikanov’un nasıl olup da sadık bir takipçiyken Tolstoy’un amansız bir suçlayıcısına dönüştüğünü hatırlamıyorum. Bildiğim tek şey, babama son günlerine kadar eziyet ettiğiydi. Arada bir bizzat gelip onu rahatsız etmekle yetinmez, bir de sürekli çok uzun mektuplar yazardı; babam da bu mektupları sabırla baştan sona okurdu. Bazen sekiz sayfa boyunca babamı “beyefendi” (barin) olmakla, lüks bir hayat sürmekle ve aslında aile üyelerinin üzerine muvazaalı olarak devredilmiş mülklere sahip olmakla suçlardı. Sanki yargılama hakkı kendisindeymiş gibi, sert ve acımasız bir dille yazardı.

Velikanov’un son mektubu, babamın ölümünden kısa bir süre önce geldi. Babam üzgün bir ifadeyle, “Yine Velikanov’dan lanet dolu bir mektup,” dedi.

Mektubun üzerinde, babamın “Cevap verilmeyecek” anlamına gelen iki harflik işaretini gördüm. Mektubu okuduğumda içim bir tiksinti ve öfkeyle doldu. O adama yazıp babama eziyet etmeyi bırakmasını, bırakın huzur içinde ölmesine izin vermesini söylemek istedim. Babama, bu mektupları ona vermememi, okumadan yırtıp atmama izin vermesini yalvararak rica ettim. Ancak o bunu kabul etmedi. “Boş ver,” dedi. “Bu benim için iyi... Hem de çok iyi.”

EĞLENCELERİMİZ

Babam, kendisini tatmin eden bir çalışmanın ardından çalışma odasından çıktığında ne kadar da neşeli görünürdü! Hafif, rahat adımlarla yürür; yüzü güler, gözleri ışıldardı. Bazen, böyle bir ruh halindeyken, aniden topuğu üzerinde döner ya da büyük bir çeviklikle bacaklarından birini bir sandalyenin arkalığının üzerinden aşırıverirdi. Sanırım, kendine saygısı olan herhangi bir Tolstoycu, hocasının sergilediği bu tür davranışlar karşısında dehşete düşerdi.

Bu olaydan da anlaşılacağı üzere, babamın neşeli halleri pek hoş karşılanmazdı. Verandada akşam yemeği yiyorduk. Annem, ailemizde “başkan koltuğu” olarak adlandırılan yerde oturuyordu. Sağında babam, onun yanında ise Çertkov vardı. Hava sıcaktı ve sivrisinekler bize nefes aldırmıyordu. Havada sürü halinde dolaşıyor, keskin bir vızıltıyla yüzümüzü, ellerimizi ve ayaklarımızı ısırıyorlardı. Babam Çertkov’la konuşuyor, diğerleri ise dinliyordu. Herkesin keyfi yerindeydi; gülüşüp şakalaşıyorlardı.

Derken babam, Çertkov’un başına bir an göz attıktan sonra, onun kel tepesine hızla ve ustaca bir şaplak indirdi. Ezdiği koca sivrisinekten geriye küçük bir kan lekesi kalmıştı. Babam da dahil herkes güldü. Ancak gülüşmeler aniden kesildi. Çertkov, yakışıklı kaşlarını karamsar bir ifadeyle çatarak babama sitem dolu gözlerle bakmaya başladı. “Ne yaptınız, Lev Nikolayeviç?” dedi yavaşça. “Canlı bir varlığın hayatına son verdiniz. Hiç mi utanmıyorsunuz?” Babam mahcup oldu, ortamdaki herkes kendini huzursuz hissetti.

Babam, içten ve katıksız bir neşeyi severdi. Sık sık şöyle derdi: “Üç şeyden korkarım: Andriuşa’nın Katya’dan boşanması, Maria Aleksandrovna’nın ölmesi ve Saşa’nın gülmeyi bırakması!” “Katya” geliniydi; “Maria Aleksandrovna” [Schmidt] yaşlı dostumuz ve komşumuzdu; “Saşa” ise elbette bizzat bendim.

Bazen yeğenim Annoçka ile gitarlarımız eşliğinde şarkı söylerken, dünyayı tamamen unutmuş bir haldeyken odamın kapısı açılıverirdi. Gelen annem ya da Çertkov ise şaşırıp kalır, müziği durdururduk. Ama içeri giren babamsa, sadece bir şey isteyip istemediğini sormak için kısa bir anlığına duraksardık. “Hayır, hayır,” derdi, “sadece biraz dinlemek için uğradım. Hadi Annoçka, devam et, gayet iyi gidiyorsun!” Biz devam ettik; babam bir yandan gülüyor, bir yandan da şarkının ritmine göre ayağını yere vuruyordu:

Şu elma ağacının altında,
O kıvırcık yeşil ağacın altında,
Kıvırcık olanın, yeşil olanın altında,
Yakışıklı, zeki bir delikanlı oturur—

Babam gençlerin yanında her zaman rahattı; hem kendi ailemizdeki çocuklarla hem de çevremizdeki köylülerin çocuklarıyla sohbet etmekten hoşlanırdı. Yasnaya Polyana’da, eskiden bir atölye olan yerde, köy kızlarına okuma, yazma ve aritmetik öğretmek için kurduğum küçük okulla özel olarak ilgilenirdi.

Bir gün, okula doğru giderken bana, “Sabahları yataktan kalkmakta zorlandığın, işini yapmak istemediğin ya da ondan yorulduğun zamanlar olur mu?” diye sordu.

“Hayır,” diye cevap verdim hiç düşünmeden. Ancak hemen ardından babamın sorusu zihnimin daha derinlerine işledi. “Evet,” diye itiraf ettim, “bazen gitmek istemiyorum; kendimi zorlamam gerekiyor.”

“Ah! Bak, eğer öyleyse bu iyiye işaret. Demek ki bu gerçek bir iş; bir oyun ya da oyuncak değil. Hadi bakalım, haydi git,” dedi gülümseyerek ve başını sallayarak; sonra da yoluna devam etti.

Öğretim yöntemleri hakkında hiçbir şey bilmiyordum, bu yüzden kendiminkileri icat ettim; ancak kızlardan en iyi verimi alamadığım günler oluyordu. Yaptıkları şakalar, kahkahaları ya da fısıldaşmaları beni asla şaşırtmazdı; asıl korktuğum şey sınıftaki can sıkıntısıydı. Biri esner, ardından bir başkası derken tüm sınıf esnemeye başlar; kalemlerini kemirir, bacaklarını sallandırır, saçma sapan cevaplar verirlerdi; gözleri ise donuk ve düşüncesizleşirdi.

İşte böyle durgun anlardan birinde babam bizi ziyarete geldi. Kızlara şöyle bir göz atar atmaz ruh hallerini hemen anladı. Onu selamlamak için ayağa kalktılar, sonra tekrar oturdular ve meraklı gözlerle ona bakmaya başladılar.

“Şu an ne dersi işliyorsunuz?”

“Aritmetik.”

Babama kitabı uzattım.

“Bu da ne? Problem kitabı mı? Buna hiç gerek yok. Pekâlâ, şimdi beni dinleyin kızlar. Voronka Nehri kıyısında bir sürü otluyordu: altmış inek ve otuz iki koyun. Bir çoban ile iki çoban yardımcısı onlara göz kulak oluyordu. Hepsini topladığınızda toplam kaç bacak eder?”

Bir problem diğerini getirdi. Kızlar canlandı, cevap vermek için birbirleriyle yarışmaya başladılar. Sınıf gürültülü ve neşeli bir hal aldı; çocuklar sanki bir anda değişmişlerdi. Babam ayrılırken onları övdü: “Aferin size kızlar! Çok iyi hesap yapıyorsunuz!”

O günden sonra okulumuza sık sık uğrar oldu. Kızlar ona alışmıştı; hatta diğerlerinden biraz daha cesur olan bazıları, o çıkıp giderken arkasından, “Yine gelin, Lev Nikolayeviç!” diye sesleniyorlardı.

Babamın keyfi yerinde olduğunda, her zaman ilginç geziler planlardı: Tula yakınlarında devasa bir arazi olan ve devlete ait olan Zaceka Ormanı’na; Maria Aleksandrovna Schmidt’in yanına ya da bizden yedi verst (yaklaşık yedi buçuk kilometre) uzaklıktaki ormanlık alanda bulunan, kusursuz daire biçimindeki küçük doğal göllerden oluşan Provaly’ye giderdik.

Böyle zamanlarda genç yaşlı herkesi bir araya toplardı. Yürümekten yorulabilecek olanlar içinse yanımıza eyerli bir at alırdık. Babam ana yollardan kaçınır, kestirmeleri severdi. Zaceka ormanını alışılmadık derecede iyi bilirdi; buna rağmen oradaki patikalarda sık sık yolunu kaybettiği olurdu.

Bazen misafirlerimizi de yanımızda götürürdük. Bir keresinde, Sarı Zırhlı Süvariler alayından bir subay ve eşi bizi ziyarete gelmişti. Adam; şişman, kırmızı yüzlü, az konuşan biriydi; üzerinde sarı apoletli, beyaz yazlık bir üniforma ceketi vardı. Eşi ise konuşkan ve girişken, tam bir alay hanımefendisiydi; sürekli kocasına, “Volodiçka, neden Lev Nikolayeviç’le konuşmuyorsun?” diye seslenip duruyordu. Yemekten sonra babam onları Zaceka ormanında yürüyüşe çıkardı ve her zamanki gibi, kestirmeden gitme arzusuna karşı koyamayarak grubu bir patikadan ana yola çıkarmaya kalkıştı. (Adını efsanevi bir orman haydudundan alan) Kudeyar Kuyusu’nun oradan geçerek onları patika üzerinden ana yola ulaştırmaya çalıştı. Voronka deresinin üzerine atılmış iki kalasın üzerinden karşıya geçmeleri gerekiyordu. Babam geçti, alay hanımefendisi de kolayca sekerek karşıya ulaştı. Sıra Volodiçka’ya geldiğinde, adamın gözle görülür biçimde çekindiği belliydi. Herkesin bakışları altında geçmeye başladı, tam ortaya geldiğinde aniden telaşlandı ve acele etmeye kalktı. O sırada altındaki kalaslardan biri kırılınca, büyük bir şapırtıyla suya düştü. Babam daha sonra bu olayı anlatırken kahkahalarla güler, o noktaya da hep “Volodiçka’nın geçidi” derdi.

Babam çiçekleri çok severdi. Çiçekleri her zaman yapraklarından ayırır, sıkı bir demet yapardı. Ben kendi zevkime göre, aralarına yeşil yapraklar da ekleyerek vazoya daha serbest bir şekilde yerleştirdiğimde ise bunu beğenmez, “Bunların hepsi gereksiz; daha sade yap,” derdi.

Genellikle baharın ilk çiçeklerini —henüz tam açmamış menekşeleri, unutma beni çiçeklerini, inci çiçeklerini— eve ilk getiren o olurdu. Çiçeklerin tadını çıkarır, koklamaları için herkesin elinde dolaştırırdı. En çok unutma beni çiçeklerini ve yaban sarmaşıklarını severdi. “Koklayın şunları!” diye haykırırdı. “Ne güzel bir koku; acı badem gibi! Hele şu renklere bakın, bir baksanıza!”

Evimizde atların ve köpeklerin önemli bir yeri vardı. Bir keresinde babama, safkan bir Sibirya Eskimo köpeği olan Belka hediye edilmişti. İyi bir köpekti; sevecen ama bir o kadar da ciddi, ağırbaşlı bir hayvandı. Ancak babam onunla pek ilgilenmeyip onu beslemediği için, Belka onu efendisi olarak kabul etmeyi reddetti. Benimle yürüyüşe çıkmaya çok daha istekliydi. Bazen babamla gidiyormuş gibi yapar, onun önünden koşar, gözlerinin içine bakar, kuyruğunu sallar, elma bahçesinden geçip ormana kadar onu takip eder, sonra da gizlice uzaklaşıp eve dönerdi. Bu durum babamı gücendirirdi. “Belka’yı elimden aldınız,” derdi bize, “artık benimle yürümüyor!”

Daha sonra, iyi soydan gelen bir borzoi —uzun burunlu, kocaman, tüylü bir köpek— edindim. Yüzü hüzünlü bir şekilde yere eğik, adımlarımı takip ederdi. Ancak bir koyun sürüsü görür görmez, son sürat sürünün içine dalar, ortalığı birbirine katar ve çoğu zaman bir ya da birkaç koyunu telef ederdi. Bunun üzerine cezalandırılıp kapatılırdı ama hiçbir şey fayda etmezdi.

Derken, borzoim babamla yürüyüşlere çıkmaya başladı. Bir gün babam eve canı sıkkın bir halde geldi. “Şu köpeğinizi buradan başka bir yere götürseniz iyi olur,” dedi. “Koyunları kovaladı...”

“Bugün yine koyunlara dadandı! Onu uzaklaştırmakta epey zorlandım.”

“Yorgunsun,” diye karşılık verdim.

“Önemli değil. Ama beni günaha soktu. Kemerimi çıkarıp onu bir güzel patakladım. Daha da kötüsü, bunu öfkeyle yaptım.”

Sonunda, borzoi cinsi köpeği elimizden çıkarmak zorunda kaldım.

Avlumuzda, soyları belirsiz iki köpek kendine yer edindi: Tiulpan ve Tsygan. Muhtemelen kardeştiler; birbirlerine çok benziyorlardı: İkisi de siyahtı, göğüsleri beyazdı, kulakları sarkıktı; ön tarafları biraz dökülmüş, arka tarafları ise oldukça tüylüydü ve kürklerine her daim sayısız pıtrak takılı kalırdı. Bu ikili, babamın yürüyüşlerinde ona hep eşlik ederdi.

Yasnaya Polyana arazisindeki “Zakaz” ormanının en sık yerinde, derin bir vadinin dibindeki bir pınara doğru giden, neredeyse fark edilemeyecek kadar belirsiz bir patika vardı. Patikanın bir noktasında, saf ve berrak sulardan oluşan küçük bir birikinti bulunurdu. Buraya “Kurt Kuyusu” denirdi. Yakınındaki küçük bir tümsekte porsuklar yaşardı. Porsuklar, birbirine yeraltı tünelleriyle bağlanan çok derin yuvalar kazarlardı. Babam, insanların neredeyse hiç uğramadığı bu vahşi köşeye gitmeyi severdi. Köpekler porsuk yuvalarına girer, bir delikten girip diğerinden çıkar, bazen de içeridekileri dışarı kaçırırlardı. Bir gün Tsygan, korkunç bir çığlık atarak ve kanlar içinde yuvadan fırladı. Bir porsuk kuyruğunu koparmıştı! Başka bir seferinde ise, babamla Chapysh’te yürürken köpekler büyük bir porsuğu tam ayaklarımızın dibine doğru çıkardılar. Chapysh, evimizin yakınındaki küçük bir koruya verilen isimdi; babam, Anna Karenina romanında, fırtınanın ormanda Kitty ve bebeğini yakaladığı sahneyi betimlerken bu korudan esinlenmişti.

“Benimle vejetaryen bir ava gelmek isteyen var mı?” Babam, ilkbahar başlarında akşam yemeğinden sonra sorardı. Katran kokulu, ağır bataklık çizmelerimizi giyer; neşeyle onu takip ederek elma bahçesinden ve Çapyş’ten geçip Zakaz’a girerdik. Hendeklerin gölgede kalan kısımlarında hâlâ çamurlu, katılaşmış kar kalıntıları vardı; orman yapraksızdı ama şişkin tomurcuklar çoktan kahverengiye dönmüş, söğüt dallarında ise narin, sarı tüycükler belirmeye başlamıştı. Bir açıklığa çıkınca durduk.

“Şimdi sessiz olun,” dedi babam, “konuşmayın; dinleyin.”

Kütüklerin üzerine oturduk ve dikkat kesilerek bekledik.

“Duyuyor musunuz? Duyuyor musunuz?” diye fısıldadı babam.

“Hır... hır... hır...” diye bir su çulluğunun öksürüğe benzer sesini işittik. Başımızın üzerinden uçtu, havada bir daire çizdi ve ağaçların ardında gözden kayboldu. Ardından bir ikincisi, bir üçüncüsü daha geldi. Ortalık iyice sessizleşti. Karanlık çöktü. Eve dönerken çizmelerimiz ıslak zeminde yüksek sesle şapırdıyordu.

“Ne kadar tuhaf... ne kadar garip geliyor,” dedi babam, “bir zamanlar avcılığa nasıl da tutkun olduğum ve hayvanları öldürdüğüm...”

Babamla ata bindiğimizde, arabacımız Adrian Pavloviç’in deyimiyle “adımlarınıza dikkat etmeniz” ve eyerinize sıkıca tutunmanız gerekirdi. Babam genellikle “Delire” adlı atıyla, engellere pek aldırış etmeden, derin vadilerden, bataklıklardan ya da sık ormanların içindeki dar patikalardan geçerdi.

“Burası çok dar görünüyor, acaba geçebilir miyiz?” diye sorardım.

“Sence dar bir patikadan geçmekte kim daha iyidir; insan mı, at mı?” diye karşılık verirdi babam, Delire’i derin bir vadinin tam kenarından sürerken.

“İnsan!”

“Hayır, at. Korkacak hiçbir şeyin yok.” Yolumuzun üzerinde bir dere çıktığında babam hiç tereddüt etmeden Delire’yi ileri sürer, at da bir kuş gibi karşı kıyıya uçardı. Bazen bir dereyi sıçrayarak geçer, ağaçların ve çalıların sıklaştığı yerlerde bile dörtnala yokuş yukarı tırmanırdı.

Bir keresinde, evimizden beş mil uzaktaki bir dökümhanenin yanından geçerken ve asfalt yola çıkmak üzereyken babam attan düştü. Bindiği hayvan, bozkır cinsi, oldukça canlı bir attı. Ürküp bir taş yığınına takılınca yere kapaklandı. İçimde sanki bir şey yerinden kopmuş gibi hissettim; ancak babam, dizginleri elinden bırakmadan, şaşırtıcı bir çeviklikle ayağını üzengiden kurtardı ve attan bile önce ayağa fırladı.

“Ah!” diye iç çektim, “bir yeriniz incindi mi?”

“Hayır, hiçbir şey olmadı.”

Atı tekrar aynı taş yığınına doğru götürdü, üzerine bindi ve yolumuza devam ettik. Yola koyulduğumuzda, “Sakın annene bundan bahsetme,” diye seslendi bana.

Son yıllarında, bayılma ya da kalp krizi geçirme ihtimali nedeniyle tek başına ata binmesine izin vermeye korkuyorduk; bu yüzden ev halkından biri mutlaka ona eşlik ederdi.

Bir gün babamla birlikte, Voronka Nehri kıyısındaki hamamımıza giden “yıkanma yolu” üzerinden eve dönüyorduk. İlkbaharda narin mavi unutma beni çiçekleriyle kaplanan, yazın ise pembe-kahverengi saplı, kadifemsi başlı ve krem ​​rengi iç kısımlı sağlam, güzel mantarların (borovik) yetiştiği küçük bir açıklığa gelmiştik. Babam, “Sasha!” diye seslendi. Yanına vardığımda ise, “İşte, şu meşe ağaçlarının arasında...” dedi. Dizginleri sıkıca tuttu ve kırbacıyla işaret etti; bu hareket Delire’nin ürkerek sıçramasına neden oldu. “Öldüğümde beni buraya gömün.” Babam, kendi arzusu doğrultusunda orada toprağa verildi.

(Kaynak: The Yale Review)

Alexandra Tolstoy
(1884-1979), ünlü Rus romancı Leo Tolstoy’un on üç çocuğundan en küçüğüydü. Tolstoy’un sekreteri olarak görev yapmış ve yaşamı boyunca onun en yakın sırdaşı olmuştur.

Gercekedebiyat.com

Yorumlar

Bu içeriğe henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın.

Yorum Yaz

Yorumunuz editör onayından sonra yayınlanır.

İlgili İçerikler