Edward Said belgeseli üzerine
Edward Said: Between Worlds (2026) adlı belgesel Amsterdam Uluslararası Belgesel Film Festivali, Londra Filistin Film Festivali, Marakeş Uluslararası Film Festivali ve daha pek çok festivalde izleyiciyle buluşuyor. Film, 2027 yılında Kino Lorber aracılığıyla geniş çapta gösterime girecek.
Sinemacılar Jayce Salloum ve Elia Suleiman, (hâlâ parlaklığını koruyan) 1990 tarihli deneysel filmleri Introduction to the End of an Argument’ta (Bir Tartışmanın Sonuna Giriş), Filistinliler ve İsrailliler hakkındaki çok sayıda hazır görüntüden (found footage) parçaları bir araya getiriyorlar.
Ortaya çıkan sonuç Hollywood çizgi filmleri ile siyasi klişelerin harika bir karışımı; Oryantalizm ile zombiler arasındaki ortak bağı gözler önüne seren, mizahi bir pastiş. İkisi de bir türlü ölmüyor.
Sinemacılar Jayce Salloum ve Elia Suleiman, 1990 yapımı (hâlâ parlaklığını koruyan) deneysel filmleri *Introduction to the End of an Argument*’ta, Filistinliler ve İsrailliler hakkındaki çok sayıda hazır görüntüden (found footage) parçaları bir araya getiriyorlar. Ortaya çıkan sonuç; Hollywood çizgi filmleri ile siyasi klişelerin harika bir harmanı; Oryantalizm ile zombiler arasındaki ortak bağı gözler önüne seren, mizahi bir pastiş. Her ikisi de bir türlü ölmüyor.
Edward Said Belgeseli bizi yeniden düşündürüyor
Salloum ve Suleiman’ın filmi büyük ölçüde haber kesitleri ve film makaralarından oluşsa da, Gazze’nin önde gelen isimlerinden merhum Haydar Abdülşafi, kısa bir süreliğine iki kez ekranda beliriyor. Bir sahnede, sıradan bir masada oturan Abdülşafi’ye bir muhabir şu soruyu yöneltiyor: “Bir Filistin devleti kurulursa, Orta Doğu’da kalıcı bir barış sağlanacağına inanıyor musunuz?” Tam yanıt vereceği sırada film muzip bir kurgu hamlesiyle başka bir görüntüye geçiyor; bu, anlam yüklü bir kesme anı. Film bize şunu anlatıyor: Batı medyasında Filistinliler görülebilir, ancak seslerini duyurmaları mümkün değildir!
Maiken Baird’in yeni belgeseli Edward Said: Between Worlds (2026), Edward Said’in, Filistinlilerin kendilerini temsil etmelerine yönelik bu yarı resmi yasağın nasıl bir istisnası olduğunu keyifli bir biçimde ortaya koyuyor. Salloum ve Suleiman gibi Baird de arşiv görüntülerinden oluşan bir hazineyi tarıyor, ancak ortaya çıkan sonuç bambaşka. Said’in yaşamına ilişkin kabataslak bir kronoloji sunan Baird’in filmi onun edebiyat teorisinden Amerikan dış politikasına kadar pek çok alandaki katkılarını ve kalıcı etkisini vurgulayarak onu onurlandırıyor.
Columbia Üniversitesi’nde karşılaştırmalı edebiyat profesörü olan Said, on yıllar boyunca Amerikan yayın organlarında düzenli olarak konuşan ve dergilerde Filistinliler hakkında yazılar kaleme alan en ünlü —belki de tek— Filistinliydi. Özel dikim takım elbiseleri ve The Nation dergisi için kaleme aldığı klasik müzik eleştirileriyle Said kentli, sofistike ve kozmopolit bir figür çiziyordu.
Ancak ona mirasını kazandıran şey tarzı değil, içeriğiydi. Temel metin niteliğindeki Oryantalizm’in yazarı olan Said, 20. yüzyılın en etkili entelektüellerinden biriydi. Entelektüel mesleğini son derece ciddiye alıyor, güç sahiplerine her konuda boyun eğen “evet efendimci” aydınları ise küçümsüyordu. “Seküler Eleştiri” (Secular Criticism) adlı makalesinde yazdığı gibi: “Mevcut düzeni onaylamak, eleştiri yapmak değildir.” Said’e göre bir entelektüel, baskıya karşı direniş geliştirirken her zaman tahakküme de karşı durmalıdır.
Ben şanslı olanlardanım. Edward Said’i şahsen tanıyordum; Columbia Üniversitesi’nde doktora çalışmalarımı sürdürürken onun öğrencisiydim. Bir diğer öğrencisi olan Andrew Rubin ile birlikte, The Selected Works of Edward Said: 1996-2006 (2019) adlı eserin editörlüğünü üstlendim. (Bu filmin yapımcılarından biri, filmin hazırlık aşamasında Said ve yaşamı hakkında arka plan bilgisi almak için benimle iletişime geçmişti; ancak belgeselin yapım sürecinde herhangi bir dahlim olmadı.)
Said’in 2003 yılında lösemi nedeniyle hayatını kaybetmesinin üzerinden 20 yıldan fazla zaman geçtiğine inanmak güç; neyse ki Baird’in belgeseli sayesinde yeni nesiller, onun yılmak bilmez enerjisiyle ve adalet uğruna verdiği bitmek tükenmek bilmeyen mücadelesiyle tanışma fırsatı buluyor.
Filistin meselesinin dünya genelinde yeniden aciliyet kazandığı ve İsrail’in Gazze halkına yönelik soykırımının sürdüğü bir dönemde, bu filmin zamanlaması bilinçli bir müdahale gibi hissettiriyor.
Said’in sesini yeniden gün yüzüne çıkarmak, Filistin’in özgürlüğü için öne sürülmüş en çarpıcı argümanlardan bazılarını yeniden keşfetmek anlamına geliyor.
108 dakikalık bu filmin ses kaydının —röportaj yapan kişilerin soruları ve araya giren kısa ifadeler dışında— neredeyse bütünüyle Said’in kendi konuşmalarından oluşması tesadüf değildir.
Said ailesinin iş birliğiyle hazırlanan film, Edward Said’in babası Wadie Said tarafından çekilen eski aile filmlerinden kesitler içeriyor. Baba Said, 1938 yılında bir film kamerası satın almış ve —oğlunun ifadesiyle— “son derece sıkıcı” filmler çekmişti. Baird, bu ilk görüntülerden parçalara yer vererek, bize sadece genç ve sıska bir Edward Said göstermekle kalmıyor; bu aile filmleri, izleyiciyi Filistin’deki bir Filistinli ailenin özel yaşamına davet etmenin ötesine geçiyor. Söz konusu görüntüler, Filistinlilerin yokluğunu dayatan bir ideolojiye karşı bir varoluş beyanına dönüşüyor.
GENÇ EDWARD SAİD
Genç Edward, tamamen siyaset dışı bir insandı. Ergenlik döneminde, “baş belası” olduğu gerekçesiyle Mısır’daki Victoria College’dan uzaklaştırıldı ve ailesi tarafından, kırsal Massachusetts’te bulunan “tutucu” Mount Hermon Okulu’na gönderildi. Kendi ifadesine göre, burada ismi nedeniyle sürekli alay konusu olmuştu (“Ed Said. E, ne dedi?”). Ardından Princeton ve Harvard’da aldığı seçkin bir eğitim ve Columbia Üniversitesi’nde yardımcı doçentlik görevi geldi. Said, “Mesleki süreç kendiliğinden gelişti,” diyor. Ancak 1967 savaşındaki aşağılayıcı Arap yenilgilerinin ardından Said, benliğinin iki parçasını —Amerikalı bir edebiyat profesörü kimliği ile Kudüs doğumlu bir Filistinli Arap kimliğini— uzlaştırma ihtiyacı hissetti. 1967’deki kayıpların ardından, arkadaşı İbrahim Ebu-Luğod onu, ABD merkezli The Arab World dergisi için bir makale yazmaya davet etti. Said de, temsil politikaları üzerine ilk önemli çalışması sayılabilecek The Arab Portrayed (Tasvir Edilen Arap) adlı makaleyi kaleme aldı.
Filmde Said, Filistin davasını sahiplenme kararını ve babasının ona yönelik şu uyarısını anlatıyor: “Siyonistlerin sana ne yapacağından çok endişeleniyorum.” 1970’lerin başında, Beyrut’ta yaşadığı dönemde, kendini tamamen Arap diline ve edebiyatına adadı; dönemin önde gelen Filistinli entelektüelleriyle yakın ilişkiler kurdu. Said’in yıldızı giderek daha parlak bir şekilde parlamaya başladıkça, filmin temposu da yükseliyor. Onun, çeşitli televizyon röportajlarında ırkçılığa varan sorularla karşı karşıya kaldığını; Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) lideri Yaser Arafat ile bir arada bulunduğunu; 1982’de İsrail’in Lübnan’ı işgali sonucunda FKÖ’nün Lübnan’dan çıkarılmasıyla birlikte onun yaşadığı çaresizliğe tanık oluyoruz.
Said, 1993 Oslo Anlaşmaları’na karşı çıkan en önde gelen Filistinli muhalif sesti. Ona göre FKÖ, Filistin ulusal hareketine ihanet etmiş ve işgalin sürdürülmesinde “İsrail’in uygulayıcısı” konumuna düşmüştü. Baird’in filmi, onun Amerikan ve İsrail politikalarına yönelik sert bir eleştirmenden, Amerikan, İsrail ve Filistin liderliklerinin tamamını şiddetle eleştiren bir figüre nasıl dönüştüğünü başarıyla gözler önüne seriyor. Said’i hayatının bu döneminde şahsen tanıyordum; filmin yansıtmadığı bir nokta ise, küresel liberal düzenin —o dönemde örtmece bir ifadeyle “çatışma” olarak adlandırılan meselenin— çözülmek üzere olduğunu iddia ettiği bir ortamda, Said’in hissettiği derin yalnızlık duygusuydu. Söylemeye gerek yok; Said haklıydı.
Müzik, Said’in hayatında onu ayakta tutan temel unsurlardan biriydi (neredeyse konser piyanisti seviyesinde bir yeteneğe sahipti) ve film boyunca da varlığını koruyan bir diğer sabit unsur olarak karşımıza çıkıyor. Baird, filmini, Said’in Arjantin asıllı İsrailli besteci Daniel Barenboim ile giderek derinleşen dostluğuyla noktalıyor. Said ve Barenboim, 1999 yılında —yani Said’in “Tek Devlet Çözümü” başlıklı makalesinin New York Times’ta yayımlandığı yıl— genç Arap ve İsrailli müzisyenleri bir araya getiren bir müzikal girişim olan Batı-Doğu Divanı Orkestrası’nı (West-Eastern Divan Orchestra) kurdular. Söz konusu makale, “gerçek barışın ancak iki uluslu bir İsrail-Filistin devletiyle mümkün olabileceğini” savunuyordu.
Said, yaşamının son yıllarında kendini bu tür bir arada yaşama çabalarına adadı. Büyük bir incelikle hazırlanmış bu belgeselin son sahnesinde, Said’i tutkulu bir yoğunlukla piyano çalarken görüyoruz. Dış ses olarak şunları söylüyor: “Mülteci olmak bizim kaderimiz değil. Savaş esiri olmak kaderimiz değil. Komando olmak kaderimiz değil. İşgal ordusu olmak kaderimiz değil. Bir seçim şansımız var.”
Said’in bu geç dönem görüşlerinde iyimserlikten fazlası var; Filistinlilerin bugüne kadarki en zorlu hayatta kalma mücadelesiyle karşı karşıya kaldığı günümüzde, Said’in nerede duracağını kestirmek imkânsız. Ancak onun iyimserliğinin bugün biraz eskimiş gibi görünmesi, Said’den ziyade, Filistinliler için gerçek ve kalıcı bir adalete ulaşmaktan ne kadar uzak olduğumuzu gözler önüne seriyor.
*Yönetmenliğini Maiken Baird’in üstlendiği Edward Said: Between Worlds (2026) adlı belgesel; Amsterdam Uluslararası Belgesel Film Festivali, Londra Filistin Film Festivali, Marakeş Uluslararası Film Festivali ve daha pek çok festivalde izleyiciyle buluşuyor. Film, 2027 yılında Kino Lorber aracılığıyla geniş çapta gösterime girecek.
Gercekedebiyat.com
Yorumlar
Bu içeriğe henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın.