Türkünün peşinde bir ozan / Metin Turan
19 Kasım’da Enver Gökçe’yi Eğin Türküleri ile anmak
Gökçe’nin 1 Şubat 1943’te Ülkü’de yayımlanan ilk yazısı, doğduğu köyü anlattığı “Çit Köyü”dür. Ertesi yaz, Temmuz ve Ağustos 1944’te, Eğin’e ve çevre köylerine türkü derlemek için döner. Bu derleme ve ona eşlik eden inceleme, 1947’de Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde hazırladığı Eğin Türküleri başlıklı bitirme tezini oluşturur. İlk yazısında anlattığı köy, bu kez bir türkünün izini sürdüğü yerdir. Çit’te Ahmed için yakılan türküyü kime sorsa onu kasabaya, Ahmed’in kardeşi Salim Ağa’ya gönderirler. (Boratav, 2001, s. 25–26. Gökçe, 2001, s. 56–57)
Enver Gökçe’nin şiirinde türkü, insanların bir arada yaşarken söyledikleri sözdür. “Köylülerime”de toprak sürenlerle mâni yakanlar, halaya duranlarla hapse düşenler aynı “beraber” sözüyle anılır. Şair, köyden bildiği bu ortak söyleyişi kendi çağının deneyimine açar. Bir halk türküsünün kimden öğrenildiğini, farklı mekanlarda performansa bağlı olarak, örneğin düğünde nasıl değiştiğini ya da bir yerde neden söylenmediğini merak eden genç derleyiciyi de aynı şiirin uzağında aramamak gerekir. Çünkü türkü, onu söyleyenlerin hayatına kulak vermenin yollarından biridir.
Salim Ağa’nın evinde konuk olan Enver Gökçe, sözü birkaç kez Ahmed’in türküsüne getirir. Bir karşılık alamaz. 1944 yazıdır. Doğduğu Çit köyünde türküyü kime sorsa onu Eğin’e, Ahmed’in kardeşi Salim Ağa’ya göndermişlerdir. Ertesi gün, Ankara’ya dönmek üzereyken, Salim Ağa’yla bir kahvede oturur. Aralarına Mustafa Adıgüzel de katılır. Gökçe türküyü bir daha sorunca Adıgüzel, ağaya belli etmeden gözüyle işaret eder. Ardından sesini alçaltarak Salim Ağa’nın bu türkünün söylenmesini yasakladığını bildirir (Gökçe, 2001, s. 56–58).
Gökçe, Eğin’de işitemediği türküyü Ankara’da Ahmet Kutsi Tecer’in defterinde bulur. M. Şakir, türkünün eksik bir biçimini 1931’de Divriği’nin Kesmeyol köyünde yazıya geçirmiştir. Gökçe’nin defterden aktardığı bentte Ahmed, Arapkir’den çıktıktan sonra başının ağrıdığını, ardından yere serildiğini kendi ağzından anlatır.
Arapkir’den çıktım ağrıdı başım
Kara çalılıkta
serildi leşim
Yanıma gelmiyor Salim gardaşım (Gökçe,
2001, s. 58, ayrıca s. 107).
Kitabın metinler bölümündeki bir başka söyleyişin nakaratında, “De vurma vurma yarem derindir” denir. Ahmed’in başına gelenleri bütün ayrıntılarıyla öğrenemeyiz. Gökçe’nin okuduğu bentte açıkça duyulan, yere serilen Ahmed’in o anda kardeşini yanında aramasıdır. Son dize Salim’in adını anarak bu yokluğu herkesin duyabileceği bir siteme dönüştürür. Gökçe, kahvede niçin karşılık alamadığını bu dizeyi okuyunca anlar. M. Şakir’in notuna göre Divriği çevresinde türkü Koçkiri ağzı denilen bir makamla söylenir. Eğin’de ağanın adının geçtiği yerde kesilen söz, Divriği’de bir ezgiyle birlikte yaşamayı sürdürmüştür (Gökçe, 2001, s. 57–58, 106–107, 120–124).
Çit köyünden Ankara’ya
Gökçe, Temmuz ve Ağustos 1944’te Eğin ve çevresinde topladığı türküleri 1947’de Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde bitirme çalışması olarak sunar. Hocası Pertev Naili Boratav, öğrencilerini geldikleri yörelerde derleme yapmaya yönlendirir. Bu çalışmaların bir bölümü, fakültede kurulması düşünülen folklor arşivine girer. Boratav’ın aktardığı dökümde Gökçe’nin Eğin ve köylerinden getirdiği 162 parça vardır. Eğin türkülerini daha önce Rıza Tevfik anmış, Boratav da Halil Vedat Fıratlı’nın derlemesinden yararlanarak 1937’de Ülkü’de bu türkülerin başlıca konularını ele almıştı. Gökçe, onların açtığı yoldan kendi köyüne döner. Bir türkünün değişik söylenişlerini yan yana getirirken sözü kimden, nerede ve hangi vesileyle işittiğini de yazar (Boratav, 2001, s. 25–27. Gökçe, 2001, s. 56–62, 120–124).
Öğrencinin köyde geçirebildiği yaz, köylünün işinin başından ayrılamadığı mevsimdir. Gökçe, yöreyi ve insanlarını tanıdığı halde kadınların türkülerini söyledikleri ortamlara girmekte zorlanır. Bazı erkekler türkü söylemeyi kadın işi sayar. Gençler arasında radyodan ve plaktan öğrenilen şarkılara rağbet vardır. Gökçe’nin konuşabildiği Hanife Gökçe, Ayşe Aydın, Hatice Şinik ve Münevver Tatar, derlemedeki örneklerin çoğunu doğrudan aktarır. Kitabın sonundaki çizelgede adlarının karşısında türküleri kimden öğrendikleri de yazılıdır. Bir kadının belleğindeki dize, o kadının yıllar önce dinlediği başka birinin sesini de taşır (Gökçe, 2001, s. 56–58, 120–124).
Türkülerin kitaplaşması da yıllara yayılan bir el değiştirme hikâyesidir. İlhan Başgöz, 1949’da tamamladığı doktora tezinde iki yaz Kars ve çevresinde halk hikâyeleri derlediğini anlatır. Bir hikâyeyi anlamak için onu anlatan âşığı ve hikâyenin yaşadığı çevreyi tanımak gerektiğini söyler. Sahada topladığı metinlerin yanında Boratav’ın arşivinden ve kitaplığından da yararlanmıştır. Yıllar sonra Gökçe’nin derleme metinleriyle incelemesinin küçük bir bölümü Başgöz’ün elindedir. Boratav, 1981’de Fransa’da yazdığı önsözde, Gökçe ve Ankara’daki dostları sayesinde eksik bölümleri tamamladıklarını belirtir. Bir zamanlar öğrencilerin derlemelerini Ankara’da bir araya getirmeye çalışan Boratav, bu kez kitabın girişinde onlara Fransa’dan selam gönderir (Başgöz, 1949, Önsöz. Boratav, 2001, s. 25–26).
Düğünde değişen türkü
Munzur Dağı’yla başlayan türkünün bir söyleyişinde ayrı düşülen sevgiliden mahşer günü verilecek bir cevap beklenir. Gökçe’nin aktardığı düğün söyleyişinde de ilk iki dize Munzur’un karıyla ve yan yana yatamayan iki insanla başlar. Sonrası değişir.
Munzur dağı inileyi karınan
Baş yastığa koymamışım
yarınan
Yarın maşher günü ben de seninen
Cevabını verir
misin sevdiğim. ( Gökçe, 2001, s. 69, ilk söyleyiş).
Munzur dağı inileyi karınan
Baş yastığa koymamışım
yarınan
Gelin ömrüm geçti ahu zarınan
Tez gel ağam tez
gel, gel de gene git
Altın tas içinde kınam ezilir (Gökçe,
2001, s. 69, düğün söyleyişi).
İlk türkü, cevabı öbür dünyaya bırakan bir soruyla kapanır. Düğünde o iki dizenin yerine gelinin geçmiş ömrüne yandığı dize gelir. Nakaratta beklenen kişinin şimdi gelmesi istenir, yeniden gidecek olsa bile. Son dize, hasretin ortasına düğün evinde yapılan bir işi getirir. Kına altın tasın içinde ezilmektedir. Rıza Nur’un Eğin’e özgü saydığı üç dizeli biçime Gökçe’nin itirazı bu örnekte anlaşılır. Nakaratı çıkarınca geriye kâğıt üzerinde bir üçlük kalır. Bununla birlikte düğünde işitilen son iki dize, bendin hem uyak düzenini hem de ne söylediğini değiştirir. Gökçe, bu dizelerin düğünde kullanılan makamla ilişkisini ayrıca araştırmak gerektiğini yazar. (Gökçe, 2001, s. 60–61, 68–70, 83–85.)
Alangu’nun, Van Gennep’in folklor anlayışını anlatırken üzerinde durduğu nokta da budur. Bir âdeti anlamak için insanların onu nasıl sürdürdüğüne, orada ne yaptığına ve ne söylediğine bakmak gerekir. Gökçe’nin yan yana getirdiği iki söyleyişte düğünün bıraktığı iz, gelinin sözünde ve kına tasında okunur. Başgöz’ün Gemerek’te derlediği Ali türküsünü Eğin’deki biçimiyle karşılaştırdığında ise aynı sözün yöreden yöreye nasıl taşındığı sorusuyla karşılaşır. İkisinde de “Uyan Alim sabah oldu” diye seslenilir. Eğin’de gelin kızlar kefen biçmeye çağrılır, Gemerek’te “Ali ölmüş kimler ağlar” diye sorulur. Eğin’de kayda geçen Elazığ bağlantısı Gemerek metninde yoktur. Birbirine bu kadar yakın iki söyleyişin bulunması türkünün dolaştığı alanı gösterir. Eldeki kayıtlarla onun ilk nerede yakıldığını söylemek güçtür (Alangu, 1983, s. 46–47. Gökçe, 2001, s. 73–75).
Bağın meyvesi ve gurbetin hesabı
1944’te Ülkü’de yayımlanan “Kemaliye” yazısında Behçet Kemal Çağlar, Eğinli kadını tezgâhının, bağının ve bahçesinin başında mutlu görür. Bekleyiş, bu manzaranın içinde küçük bir tasa gibi kalır. Gökçe aynı yörenin geçimini anlatırken Fırat boyunca kayalık yamaçlara, o yamaçlarda emekle açılmış bahçe sekilerine bakar. Bahçeler meyve ve sebze verir. Eğinli tahılını çevre köy ve kasabalardan alır. Dokumacılık için tezgâh dağıtılmış, iş kooperatif eliyle örgütlenmiştir. Yine de çalışmak için şehre gidenlerin ardı kesilmez. Çit’te Münevver Tatar’dan alınan şu türkü, manzaranın ortasına bahçede yaşayan kadını getirir (Gökçe, 2001, s. 49–55, 62).
Bu yıl bağımızın meyvesi güzel
Dibinde gezdikçe bağrımı
ezer
Bana derler niçin gülmez ağlarsın
Neyleyim gül ağam
gurbette gezer (Gökçe, 2001, s. 96, metin 63).
“Bağımızın”dan “bağrımı”ya geçerken türkünün sesi pek az değişir. O küçük değişiklikle meyvesi güzel bir bahçe, içinde dolaşan kadının acısını duyduğumuz yere dönüşür. Çevresindekiler niçin gülmediğini sorar. Kadının “Neyleyim” diye başlayan cevabında meyve dalında, sevdiği gurbettedir. Bir başka türküde “Diktiğin ağaçlar meyveye durdu” denir. Yola beraber çıkanlar dönmüş, ağaçlar ürün vermiş, beklenenden bir selam gelmemiştir. İstanbul’a kazanç umuduyla giden delikanlının dilinde ise geçen yılların karşılığı yarım akçedir. Şehre kendi adıyla seslenir:
İstanbul İstanbul diye özendim
Kuru mermerlere yattım
uzandım
Yedi yılda yarım akçe kazandım
Onu da elimden
aldın İstanbul (Gökçe, 2001, s. 80).
Giden için yedi yılın kazancı elden çıkan yarım akçedir. Evde kalan içinse bir haberin gidip gelmesinin bile bedeli vardır. “Mektup gider gelir iki kuruşa” diyen kadın, hasretini anlatmaya mektup parasından başlar (Gökçe, 2001, s. 65, 98).
Bahçe, “Eğin viran olmuş” diye başlayan iki söyleyişte de karşımıza çıkar. Birinde gönlünü eğlemek için oraya giden kişi “Yarimin yerini kimse tutmuyor” der. Öbüründe “Tez gel ağam tez gel olma muhanet” çağrısı, “Gurbet icat eden görmesin cennet” ilencine varır. Kadın bir yandan yârine seslenir, bir yandan onu alıp götüren düzeni karşısına alır. Aynı bahçeden başlayan türkü, son dizesinde acısının sorumlusunu aramaya çıkar (Gökçe, 2001, s. 70, 96–97).
Münevver Tatar’ın anlattığı dönüş
Tatar’ın anlattığına göre, İstanbul’a giden bir adam eşine geçinecek kadar altın bırakır ve altınlar bitene dek evden çıkmamasını ister. Yıllar geçer. Kadın kendi evinde kimseye muhtaç olmadan yaşadıkça çevresinde dedikodu büyür. Adamın İstanbul’da başka bir kadına tutulduğu ve kendisi hakkında aşağılayıcı sözler söylediği haberi ona ulaşır. Kılık değiştirip İstanbul’a gider. Adam karşısındakini tanımaz ve karısı hakkında söylediklerini onun yüzüne karşı yineler. Kadın kim olduğunu bir mektupta bildirir. Vapura binerken ardında şu türküyü bırakır (Gökçe, 2001, s. 63–64).
Evlerinin önü kayısı mışmış
Yar beni koymuş da yollara
düşmüş
Düşerse düşsün başım sağ olsun
Sanki
pabucumdan nalçası düşmüş (Gökçe, 2001, s. 63).
Erkek yollara düşmüştür. Kadın “Düşerse düşsün” diyerek onun gidişini kendi sözüne alır. Son dizede adamın yokluğu, pabucun altından kopan bir parça kadar yer tutar. “Başım sağ olsun” diyen kadın, teselliyi de kendi kendine verir. Adam Eğin’e döndüğünde kapı açılmaz. Bu kez kadının cevabı şöyledir.
Bir yandım ateşe bir dahi yanmam
Yüzbin yemin etsen billah
inanmam
Kırmızı gül olsan elimi sunmam
Eğer Hünkar olsan
ilazım değil (Gökçe, 2001, s. 64).
Gökçe, bu hikâyenin bütün Eğin türkülerini açıklayıp açıklayamayacağını sorar. Rivayette kadın yıllarca altınlarıyla geçinebilir. Oysa türkülerde iki kuruşluk mektup parasının bile hesabı yapılır. Beklenen kişi de her zaman koca değildir. Başka bir türküde bayram günü babasının yanında olamayan çocuk, “Mektup ile ellerinden öperim” der. Gökçe, Tatar’ın anlattığı olayın önceden bilinen dizelerin çevresinde kurulmuş olmasını daha olası bulur. Vapurda bırakılan bentteki nalça benzetmesi, dinleyende kadının bu sözü söyleyecek kadar neye kırıldığını merak ettirir. Tatar o meraka bir yolculuk, yüz yüze bir konuşma ve dönüşte kapının önünde verilen bir cevapla karşılık verir (Gökçe, 2001, s. 63–67, 95, metin 61).
Gökçe, Eğin türkülerinde kadının çoğunlukla sabrettiğini ve bağışladığını düşünür. Bununla birlikte kendi aktardığı “Çağımda gelmedin istemem seni” dizesi, reddedişin Tatar’ın hikâyesiyle sınırlı kalmadığını gösterir. “Çağımda” diyen kadın, beklediği yılları adamın kazancıyla ya da döndüğünde eriştiği makamla ölçmez. Kendi ömründen konuşur. Tatar’ın anlattığı kadının kapısına kadar gelen adam yolculuğunu bitirmiştir. Beklenirken geçen zamanı geri getiremez (Gökçe, 2001, s. 66–67, 81–82).
Değirmen başından matbaaya
Gökçe, bulgur çekilirken söylenen “Taş Türküsü”nü el değirmeni çevrilirken dinler. Ağır taşın düzenli dönüşünü ezgide sezer. Türküyü söyleyen kadınların kollarında biriken yorgunluk sözlere de girer.
Taşımız ağır oldu
Kolumuz yağır oldu
Sana deyim
keyvanı
Kulağın sağır m’oldu (Gökçe, 2001, s. 103,
metin 93).
Taşın ağırlığı, bir sonraki dizede kolun ağrısıdır. Ardından söz, işin başındaki kadına döner. Gökçe, ırgatlarla işveren hanım arasındaki ilişkiyi de bu karşılıklı sözlerde duyar. Ezgileri müzik bilgisiyle sınıflandıramadığını, yalnız sözleri kaydetmenin derlemeyi eksik bırakacağını açıkça söyler. Düğün türküsündeki makam sorusunun cevapsız kalmasıyla burada karşımıza çıkan eksiklik aynıdır. Dizeleri okuyabiliriz. Taş her döndüğünde sesin nasıl yükselip alçaldığını ise Gökçe’nin gözlemi ölçüsünde bilebiliriz (Gökçe, 2001, s. 79, 85, 103–104).
Gökçe, dergi ve gazete çıkarırken tanıdığı matbaa işçisi Hasan’ı yıllar sonra özyaşam anlatısında adıyla anar. “Mürettip Hasan”da kurşun harfler, punto hesabı ve harfleri dizen yorgun parmaklar şiirin sözleri arasına girer. El değirmenini çevirenlerle matbaa kasasının önünde çalışanlar ayrı hayatların insanlarıdır. Birinde işin ağırlığını kolun ağrısından, öbüründe parmağın yorgunluğundan duyarız. “Köylülerime”de ise yinelenen “beraber”, toprağı sürmekten hapse düşmeye, mâni yakmaktan halay çekmeye uzanır. Birlikte halay çekenler, şiirin sonunda direnmek için de yan yana gelir. Gökçe Eğin’e döndüğünde zaten şiir yazıyordu. Köyde dinlediği türküyle kentte tanıdığı işçinin şiirini buluşturan şey, her ikisinde de sözün bir insanın yaptığı işten, harcadığı güçten ve yanında kimlerin durduğundan doğmasıdır (Gökçe, 2001, s. 9–12, 79, 85).
19 Kasım 1981’de aramızdan ayrılan Enver Gökçe’yi anarken o kahvede bir an daha kalalım. Mustafa Adıgüzel, Salim Ağa’nın yanında türküyü söyleyemez. Yine de Gökçe’ye neden söylenemediğini fısıldar. Yıllar önce Kesmeyol’da bir başkası aynı türküyü M. Şakir’e söyleyebilmiştir. İkisinin de payı vardır bugün Ahmed’in sesini duymamızda. Defterdeki türkü yarım kalmıştır. Yere serilmiş bir adamın kardeşini aradığı dize ise oradadır.
Enver Gökçe’nin şiirine destanların geniş soluğu, halk hikâyelerinin anlatma sevinci, Türk ve dünya şiirinin türlü sesleri karışır. Bütün bu sesler arasında türkünün yeri ayrıdır. Çünkü Gökçe, bir türkünün izini sürerken bir insanın hangi sözü herkesin içinde söyleyebildiğine, hangisini ancak alçak sesle söylenebildiğine de kulak verir. Ahmed’in kardeşine sitemini, yıllarca bekleyen kadının kapısını açmayışını, değirmen başında ağırlaşan kolu bize duyuran bu dikkattir. Aynı duyarlıkla bakar matbaada kurşun harfleri dizen Hasan’ın parmaklarına. Onun şiirinde halk, her biri kendi derdi, öfkesi, direnci olan bu insanlarla belirir. Yıllar önce bir köyde işittiği söyleyiş, onun dizelerinde kendi çağının insanlarına ve onların birlikte değiştirmek istedikleri hayata evrilir. Gökçe’nin geleneğe kattığı da burada aranmalı.
KAYNAKÇA
Alangu, Tahir. 1983. Türkiye Folkloru Elkitabı. İstanbul, Adam Yayıncılık.
Başgöz, İlhan. 1949. Biografik Türk Halk Hikâyeleri (Kahramanları, Teşekkülleri, Saz Şairlerinin Eserlerile Münasebeti). Doktora tezi, “Önsöz”.
Boratav, Pertev Naili. 2001. “Önsöz” (s. 25–26) ve “Eğin Türkülerinin Başlıca Temleri” (s. 27 vd.). Enver Gökçe, Eğin Türküleri içinde. İstanbul, Evrensel Basım Yayın.
Gökçe, Enver. 2001. Eğin Türküleri. İstanbul, Evrensel Basım Yayın.
Metin Turan
Yorumlar
Bu içeriğe henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın.