19 Kasım 2026
Son Dakika

Bir kutsal metin olarak Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi / Prof. Kathryn Lofton

Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi'nin bir 'özgürlük dini' olarak 250 yıl içinde inanç olarak nasıl ortaya çıktığı ve evrildiği üzerine önemli bir çalışma.

Bir kutsal metin olarak Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi / Prof. Kathryn Lofton

ABD Hazinedarı, Bağımsızlık Bildirgesi'nin 250. yıldönümünü ve "ülkemizin ve demokrasimizin kalıcı ruhunu" onurlandıran hatıra altın sikke basım planlarını açıkladı. Açıklamasında, "bu tür sikkelerin ön yüzü için görevdeki Başkanımız Donald J. Trump'tan daha sembolik bir profil olamaz" diye ekledi.

Federal yasaya göre, yaşayan kişiler Amerikan para biriminde yer alamaz, ancak tasarım ABD Güzel Sanatlar Komisyonu tarafından onaylandı. Bu yaz dolaşıma giren sikke, başkanın alın çizgileri, belirgin burun-dudak kıvrımları ve özgürlük ve Tanrı'ya güveniyoruz yazılarıyla çevrili, çıkıntılı bir saç modeliyle tasvir edildiği bir görsele sahip.

Dinler tarihinde, bazen hagiografide kaydedilen bir kişinin tanrılaştırılması, genellikle ölümden sonra gerçekleşir. Azizlerin bu kültü, Başkan Trump'ı şekillendiren ve onun da şekillendirdiği Batı şöhret kültürünü etkilemiştir. Bilim insanı Leo Braudy'nin Şöhret Çılgınlığı adlı eserinde yazdığı gibi, en az sevilen kişi olmak şöhreti besler: “Dünya tarafından görmezden gelinen veya zulüm görenler için, saygı duyulan şehit, sonuncunun ilk olacağını, geçmişte reddedilenlerin geleceğin tek gerçek habercileri olacağını vaat eder.” Yetenekli bir Amerikalı ünlü olan Trump, bu tür bir saygınlığı aradı ve aldı. On yıllarca süren kişisel markalaşması bir tür mit yaratma biçimidir: insanüstü gücünü açıklayan bir hikayenin tekrarı. Sürekli tekrarladığı hikaye, dünyevi yasalarla kısıtlanmadığıdır. Daha yüksek bir güce sahip olduğu için tüm özgürlüğü kullanır.

Altın bir sikkeye bakarak somurtan bir başkan, 1776 ruhunun alçaltılması mı yoksa uygun bir kutsallaştırma mı? Bu soruyu cevaplamak, 4 Temmuz'un bu ülkenin insanlarına neyi onurlandırdığını ve tavsiye ettiğini düşünmeyi gerektirir. Bağımsızlık Bildirgesi'nin inanç esaslarının neyi emrettiğini bilmeyi gerektirir.

Her dinin bir kozmogoni veya yaratılış miti vardır: şeylerin nasıl ve neden ortaya çıktığına dair bir hikaye.

Efsaneye göre ülkemiz, 1776 yılının Temmuz ayında, Philadelphia'daki İkinci Kıta Kongresi'nde tek bir nemli günde başladı. Birçok çocuk tarih kitabı, bu başlangıcı, çeşitli beyaz peruklar takmış sömürgeci beyaz erkeklerin, büyük bir beyaz kağıt parçasıyla bir masanın etrafında toplandığı görüntülerle tasvir eder. Genellikle, tanınmış bir isim en uzun boylu olarak gösterilir, hatta öyle olmasa bile: Thomas Jefferson, John Hancock veya -fantazi düzeyine bağlı olarak- George Washington. (O gün New York'taydı.) Bu anlatı, yalnızca mitlerin doğru olduğu anlamda doğrudur; aksi takdirde inanılması zor olan bir şeyi açıklamak için bir hikaye sunar. Tarihsel olarak, gerçek olarak, bir ülkenin tek bir günde başladığını söylemek çılgıncadır.

Sıklıkla tasvir edilen gibi toplu bir imza töreni yoktu. Tarihçilerin açıkladığı gibi, 4 Temmuz 1776'ya kadar on üç koloniden yalnızca on ikisi resmi olarak bağımsızlık için oy kullanmıştı; New York çekimser kaldı. İmza atanların bazıları o gün şehirde değildi ve birçoğu da henüz Kongre'ye seçilmemişti. Toplanmış bir grubun portresi, ülke henüz çok fazla birliğe sahip olmadan çok önce birlik yaratır. Gerçekte, eyaletlerin birlik olmaya başlaması birkaç on yıl sürdü: bazı uzmanlar 1812 Savaşı'nın ulusu şekillendirdiğini savunurken, diğerleri eyaletlerin Yeniden Yapılanma dönemine kadar koordineli bir şekilde var olamadığını iddia ediyor.

Ancak eğer yaratılış efsanesi zihniyetine sahipseniz, bu sadece bir ayrıntıdan ibarettir. Doğal yasaya meydan okuma, bize doğumun insanların yaptığı ama kontrol edemediği bir şey olduğunu hatırlatmak için var olan kozmogonilerin düzenli bir özelliğidir. Bildirgenin ilk cümlesi bunu açıkça ortaya koyuyor:

İnsanlık tarihinde, bir halkın kendisini başka bir halkla bağlayan siyasi bağları çözmesi ve yeryüzündeki güçler arasında, Doğa Kanunları ve Doğa Tanrısı'nın Kanunları'nın kendilerine verdiği ayrı ve eşit konumu üstlenmesi gerektiğinde, insanlığın görüşlerine saygılı olmak, onları ayrılığa iten nedenleri açıklamalarını gerektirir.

Kozmogoni'nin en önemli işareti "yeryüzünde güçler arasında yer almak"tır. Bildirge için, 18. yüzyılın sonlarında sömürge toplumuna hakim olan Hristiyan hareketleri için kutsal olan Yaratılış Kitabı'ndan daha önemli bir yaratılış miti yoktur. Yaratılış 1:2'de yaratılış, "Tanrı'dan gelen ve su üzerinde esen bir rüzgar" ile başlatılır. İbranice rûaḥ kelimesi rüzgar olarak çevrilebileceği gibi ruh veya nefes olarak da çevrilebilir. Yaratılış ve devrim, temel bir itici güce ihtiyaç duyar. Bu tür "yeryüzünün güçleri" tahmin edilemez veya yönetilemez. Onlar geldiğinde—Lamaze nefesi başladığında, pencereler titremeye başladığında veya sokaklar dolmaya başladığında—insanlar önlerinde eğilmelidir. Ruh her yeri sarıyor ve hiçbir birey onu durduramaz. Saygı emredilmiştir.

Kozmogonik anlatılar, bir toplumun kökenlerini açıklayarak geleceğini meşrulaştırır; her şeyin nasıl başladığını, gelecekteki durumları belirleyecek ayrıntılarla ortaya koyar. Din tarihçisi Charles H. Long’un ifade ettiği gibi: “Bu mitler, algılama biçimleri ve düzenleyici ilkeler için bir ton ve üslup belirler; kültürel yaşamdaki tüm yaratıcı faaliyetlerin temelini oluştururlar.” Tarihçi Pauline Maier, American Scripture: Making the Declaration of Independence (1997) adlı muazzam çalışmasında, bu sürecin nasıl işlediğine ilişkin iki farklı tarihçe sunar.

İlki, Bağımsızlık Bildirgesi’nin on sekizinci yüzyılın sonlarında kongre temsilcileri tarafından nasıl kaleme alındığını, onaylandığını ve dolaşıma sokulduğunu anlatır.

İkincisi ise, bu kurucu metnin zamanla nasıl genişleyerek varlığını sürdürdüğünü ele alır: Artan federal otorite ve siyasi kutuplaşmanın, sömürgecilikten kurtuluş bildirisini, Amerikan fikrini yüceltmek için kullanılan kutsal bir metne nasıl dönüştürdüğünü gösterir.

1776’da bağımsızlığı elde edebilmek için, kurucuların kendileri dışında başkalarının da buna inanmasına ve bunu hayata geçirmesine ihtiyaçları vardı. Philadelphia’daki bu hikâyenin taşıdığı mesaj pek çok farklı anlama gelebilirdi. Din, genellikle bir hikâyeyi tekrarlayıp onun ahlaki dersini vurgulayarak toplumsal bir bütünlük sağlar. Akademisyenler, bağlılığı ifade eden ve pekiştiren bu tür ritüelistik ifadelere “inanç” (creed) derler. “Bütün insanlar eşit yaratılmıştır” bir inançtır; “Tanrı’ya güveniriz” (in God we trust) bir başkasıdır; “özgürlük” ise bir üçüncüsüdür. Bir inancı dile getirmek, bağlılığı herkese duyurmak, kendine has bir kimlik iddiasında bulunmak ve ortodoksiyi (yerleşik öğretiyi) sınamak anlamına gelir. Kişi kendine has bir inanca sahip olabilir; ancak bir inanç özünde kolektiftir; başkalarının da duyabileceği ve “Ben de!” diyerek tekrar edebileceği bir şeydir.

Bildirge yayımlandıktan sonraki ilk aylarda, tam da yazarlarının amaçladığı işlevi gördü: Henüz tam anlamıyla bir “Amerikan halkı” haline gelmemiş olan kitleleri bir araya getirerek isyana yöneltti.

1776’da, aralarında Kıta Kongresi üyelerinin de bulunduğu, on üç kolonide yaşayan ve Britanya İmparatorluğu’ndan bağımsızlık istemeyen insanlar vardı. Kurucu metin, bu fikre karşı yüksek sesli bir reddedişti.

Yine de, 1783’te Paris Antlaşması imzalandığında, Federalist Parti liderleri ticareti geliştirmek amacıyla Büyük Britanya ile uzlaşma yoluna gittiler. Bildiri’nin İngiliz karşıtı tonuna karşı belli bir stratejik mesafe korudular; bu nedenle Bildiri’nin resmî olarak kutlanması nadir görülen bir durumdu. 1812 Savaşı’ndan sonra Federalist Parti iktidarını kaybetti; bununla birlikte, belgenin muhalif duruşuna dair sergiledikleri temkinli tutum da büyük ölçüde ortadan kalktı.

Amerika, devrimcilerinin büyük bir özgüvenle ortaya koyduğu egemenliği tam anlamıyla hayata geçirmek istiyorsa, bu başkaldırıyı görmezden gelmek yerine onu daha da güçlendirmeli ve somutlaştırmalıydı.

Hem Whigler hem de Jacksoncılar, siyasi programlarını açıkça Thomas Jefferson ve onun Demokratik-Cumhuriyetçi Partisi ile ilişkilendirerek, İngiliz-Amerikan yanlısı her türlü eğilimi devre dışı bıraktılar. Bağımsızlık Bildirgesi’ni bir tür “dünyanın kuruluş efsanesi” (kozmogoni) konumuna yerleştirdiler; onu kaleme alanları ölümsüzler, kazandırdıkları özgürlüğü ise kutsanmış bir değer olarak tanımladılar.

Jefferson, 1826 yılında, metne dair umutlarını bir misyoner coşkusuyla şöyle dile getiriyordu: “Dilerim bu metin, dünya için —bazı yerlerde daha erken, diğerlerinde daha geç, ama nihayetinde her yerde— insanların, yobazca bir cehalet ve batıl inançların etkisiyle kendi kendilerine vurdukları zincirleri kırmaları için bir uyarı işareti olur; böylece kendi kendini yönetmenin getirdiği nimetlere ve güvenceye kavuşurlar.” Jefferson ve diğer kurucu babalar, Anayasa’da herhangi bir resmî din belirlememe konusunda uzlaşmışlardı; ancak bu durum, kurdukları cumhuriyete dinsel bir saygıyla yaklaşmalarına engel olmadı. İnsan aklına büyük değer veren Jefferson, Bildiri’nin ilan ettiği özgürlüğe karşı “sarsılmaz bir bağlılık” duyulmasını teşvik ediyordu.

Jefferson ve John Adams, Bağımsızlık Bildirgesi’nin ellinci yıl dönümü kutlamaları için Washington D.C.’ye davet edilecek kadar uzun yaşadılar. Ancak tam o gün —4 Temmuz 1826’da— her ikisi de hayata veda etti. Ülkenin kuruluş yıl dönümünden tam yarım asır sonra, iki kurucu babanın aynı gün içinde vefat etmesi, kongre alt komitesinin yürüttüğü çalışmaların daha yüce bir güç tarafından yönlendirildiği yönündeki genel kanıyı güçlendirdi. Dönemin başkanı John Quincy Adams, günlüğüne, bu ölümlerin zamanlamasının bir tesadüf olmadığını, aksine “ilahi lütfun” “gözle görülür ve somut” bir tezahürü olduğunu yazdı. Eski başkanların anısına iki saatlik bir konuşma yapan Daniel Webster ise bu durumu, “ülkemizin ve onun kurucularının, O’nun (Tanrı’nın) himayesi altında olduğunun” bir kanıtı olarak nitelendirdi.

Tatiller meditasyon, oruç veya şölen gibi ritüeller aracılığıyla bu tür bir özeni tanır ve yeniden dağıtır. Medya teorisyeni John Durham Peters, “Takvimler, gökler ile devlet arasında bir uzlaşma sağlar ve bizi zaman ile sonsuzluğa yönlendirir,” diye yazar. Jefferson’ın kendisi de bunu kavramış; Amerikalıları, “bu günün her yıl yeniden gelişiyle, Bağımsızlık Bildirgesi’ndeki haklara dair anılarımızı daima taze tutmaya” çağırmıştı.

Bağımsızlık Günü’nü anmak için geniş bir maddi kültürün ortaya çıkmasıyla, bu kutsal birikim daha da büyüdü. Buna, Jefferson’ın taslağı İkinci Kıta Kongresi’ne sunuşunu betimleyen John Trumbull’un 1818 tarihli Bağımsızlık Bildirgesi adlı tablosunun yeniden basımlarının yanı sıra, belgenin kendisini içeren anma amaçlı afişler ve üzerindeki imzaların tıpkıbasımları da dahildi.

Grafik sanatları tarihçisi John Bidwell sanatçıların, matbaacıların ve yayıncıların, kurucu isimlerin vefatı ve batıya doğru genişleme coşkusuyla beslenen Bağımsızlık Bildirgesi’ni nasıl kitlesel bir ticari meta haline getirdiklerini anlatır. Tarihçi Leigh Eric Schmidt, “Ticari kurumlar, önemli ve kayda değer yollarla, bir dizi ulusal tatil sembolünün öne çıkarılmasına ve standartlaştırılmasına yardımcı oldu,” diye yazar.

John Trumbull, Bağımsızlık Bildirgesi (1818)

Bu inanç sisteminin takipçileri, yalnızca 4 Temmuz’da kutlama yapmakla kalmadılar; tatil ruhunun sürekli olarak yaşatılması çağrısında da bulundular. İç Savaş’ın tam ortasında, Başkan Abraham Lincoln, kuruluş tarihini kutsal bir anı olarak yeniden dile getirdi. 1863’te Gettysburg’daki konuşmasına, “Seksen yedi yıl önce,” diyerek başladı; “atalarımız bu kıtada, özgürlük temelinde tasarlanmış ve tüm insanların eşit yaratıldığı ilkesine adanmış yeni bir ulus var ettiler.” “Var etme” şeklindeki kökensel dil, dinleyicilere, yıkımın yaşandığı bir dönemde bile yaratma gücüne sahip olduklarını hatırlatıyordu. Seksen yedi yıl önce ortada ne bir Anayasa, ne bir hükümet, ne de eşitliğin korunmasını veya özgürlüğün adil bir şekilde uygulanmasını sağlayacak bir yapı bulunması önemli değildi. Savaşın kayıplarıyla çevrili olan Lincoln, eşitlik ve özgürlüğün henüz sadece birer fikir olarak kutsandığı, saf bir potansiyel anını mitolojik bir boyuta taşıdı. Bir inanç sistemi, içerdiği hakikatten en uzak olunduğu anlarda insana en büyük teselliyi sunar.

Amerikalılar Bağımsızlık Bildirgesi’ni yüceltmeye başladıklarında, belgenin işlevi de değişti. Maier’in ifadesiyle, bu metin “devrimin bir gerekçesi olmaktan çıkıp, ulusun günlük politika ve uygulamalarının değerlendirilebileceği ahlaki bir ölçüte” dönüştü. Maier, tarihsel incelemesinde bu değişimi, Büyük Britanya’dan kopuşun kesinleştiği 1812 Savaşı sonrasına yerleştirir. Kuruluş metninin ikinci cümlesi, Amerika Birleşik Devletleri’nde kısa sürede ahlaki bir rehber haline geldi: “Şu gerçeklerin apaçık ortada olduğuna inanıyoruz: Tüm insanlar eşit yaratılmıştır; Yaradan tarafından onlara, yaşam, özgürlük ve mutluluk arayışı da dahil olmak üzere, vazgeçilemez haklar bahşedilmiştir.”

Gazeteci ve biyografi yazarı Walter Isaacson, 2025 tarihli kitabının başlığında bunu “Şimdiye Kadar Yazılmış En Büyük Cümle” olarak tanımlar. Bu cümlenin dili, “çeşitli göçmen ve yerleşimci gruplarını tek bir ulus çatısı altında birleştiren bir inanç ilkesine dönüştü. Farklı inançlara ve geçmişlere sahip bir halk için bu cümle, ortak paydamızı ve özlemlerimizi tanımlıyordu.”

John Trumbull, Trenton Muharebesi öncesinde George Washington (1792)

ABD’DE ‘ORTAK PAYDA’ PAYLAŞILMIYOR

Hem o dönemde hem de günümüzde süregelen temel sorun ise, herkesin bu “ortak paydayı” paylaşmıyor oluşuydu. “Apaçık” kabul edilen bu gerçekler, başlangıçta yalnızca mülk sahibi beyaz erkeklere uygulanmış; ancak zaman içinde, ağır bedeller ödenen uzun mücadeleler sonucunda kapsamı genişletilebilmiştir.

Tarihçi Philip S. Foner, iki yüzüncü yıl dönümü vesilesiyle hazırladığı We, the Other People: Alternative Declarations of Independence by Labor Groups, Farmers, Woman’s Rights Advocates, Socialists, and Blacks, 1829–1975 (Biz, Diğer İnsanlar: İşçi Grupları, Çiftçiler, Kadın Hakları Savunucuları, Sosyalistler ve Siyahlar Tarafından Yazılan Alternatif Bağımsızlık Bildirgeleri, 1829–1975) adlı derlemesinde, bu çabalardan bazılarını gün yüzüne çıkarır. Foner, okurlara, kuruluş yıl dönümünün uzun nesiller boyunca “Amerikan işçi sınıfı tarafından kendi günleri olarak kutlandığını” hatırlatır. Bu gelenek, 1790’larda ayakkabıcılar, matbaacılar, fıçıcılar, marangozlar ve diğer zanaat kollarından oluşan ilk sendikaların, “4 Temmuz’un, ezilenlere ayağa kalkıp haklarını talep etmeleri gerektiğini hatırlatan bir simge olarak kalması” dileğiyle kadeh kaldırmalarıyla başlamıştır.

Foner’in kitabında yer alan bildiriler, çoğunluk yönetimine karşı azınlıkların sunduğu itirazların bir kronolojisini oluşturur; bunlardan biri de İşçi Sınıfının Bağımsızlık Bildirgesi’dir (1829).

New York’taki Eşit Hak Savunucuları ve Tekel Karşıtları tarafından hazırlanan Haklar Bildirgesi (1836); Ulusal Kadın Oy Hakkı Derneği tarafından hazırlanan Kadınlar İçin Haklar Bildirgesi (1876); İşçi Sınıfı Bağımsızlık Bildirgesi (1902); Siyah Kilise İnsanları Ulusal Komitesi tarafından hazırlanan Siyahların Bağımsızlık Bildirgesi (1970); Halkın İki Yüzüncü Yıl Komisyonu tarafından hazırlanan Ekonomik Bağımsızlık Bildirgesi (1975).

Bu metinlerden bazıları oldukça iddialı ve kavramsal nitelikteydi: 1826’da Robert Owen, Amerikalıları özel mülkiyetten, örgütlü dinden ve evlilikten özgürleştirmeyi amaçlayan bir Zihinsel Bağımsızlık Bildirgesi önerdi.

Diğerleri ise son derece somut bir nitelik taşıyordu: 1829’da Cherokee Ulusu, Georgia Eyaleti’nin kabile toprakları üzerindeki otoritesini genişletme girişimini protesto etmek amacıyla, Cherokee egemenliğinin tanınması için Kongre’ye bir dilekçe sundu. İnsanların bağımsızlık ilan etmesi, bir Amerikan geleneğidir.

Bu “alternatif” dilekçeler, kararlı ve tavizsiz bir duruş sergiler; Bildirge’nin çizdiği kozmolojik haritayı reddederek daha iyi bir harita önerirler. Bu yönüyle, söz konusu belgenin manevi otoritesine doğrudan bir tehdit gibi görünebilirler; ancak aslında bu durum, belgenin esnekliğinin, yani üzerinde değişiklikler yapılabilme ve yeniden şekillendirilebilme kapasitesinin bir kanıtıdır.

Din tarihçilerinin köşede fısıldaştığını duyar gibiyim: “Elbette, kutsal metinler herkes içindir.” Bazı dini metinler yalnızca ruhban sınıfından seçkin bir grubun elinde bulunabilir, ancak bunların gücü ezoterik (gizli/kapalı) kalmaya mahkûmdur; bir kutsal metnin bir topluluk oluşturabilmesi için, dindar kitlelerin ona sahip çıkabileceği, onu yayabileceği ve üzerinde yenilikler yapabileceği bir niteliğe sahip olması gerekir. “Hayran kurgusu” (fan fiction) niteliğindeki her çalışma, aslında orijinal metnin gücünü yeniden teyit eder. Yeni Ahit’te kanonlaştırılan İnciller, İsa’nın çarmıha gerilmesinden sonraki yüz yıl içinde ortaya çıkmıştır; bunlar, tek bir insanın yaşamına dair “iyi haberi” anlatan ve yaşandığı zamandan giderek uzaklaşan öykülerdir.

Mahabharata destanının bölgesel uyarlamaları o kadar çoktur ki, bunları kataloglamak neredeyse imkânsızdır; sokak tiyatrosu performanslarından film ve dizilere kadar her biri, bu kadim Sanskrit destanının tonunu ve vurgusunu değiştirir.

Bildirge söz konusu olduğunda ise, bu kutsal metin benzeri yankılanma, bir hikâyeyi yeniden anlatmaktan ziyade, metnin gücünün geri dönüşü (etkisi) niteliğindedir: Eğer kurucular bu topraklarda eşit hakların geçerli olacağını söyledilerse, peki ya bizim haklarımız nerede?

Bu “bildirge yankılanmasını” bir tür “4 Temmuz sutra geleneği” olarak düşünebiliriz. Budizm’de “sutra”, Buda tarafından verilmiş bir vaazdır. Yaklaşık iki buçuk bin yıl önce yaşamış olan antik Hintli öğretmen Siddhartha Gautama’nın ağzından yazılmış gibi görünen binlerce metin, aslında bizzat kendisi tarafından değil, başkaları tarafından kaleme alınmıştır. Bir sutra diğerinden önemli ölçüde farklı olabilir; ancak her bir sutra, temaların ve ifadelerin tekrarı yoluyla diğerleriyle bağ kurar. Sutraları okumak ve yazıya dökmek, sabrı geliştiren, Buda’nın öğretilerini nesilden nesile uygulayıcıların bilincine kazıyan meditatif ve adanmış bir pratik, bir tür zihinsel eğitim biçimidir.

“4 Temmuz sutra geleneği”, uygulayıcılarının dikkatini kurucu bir fikre ve bu fikrin güncelliğini koruyan önemine odaklar. Örneğin, Nikole Hannah-Jones küratörlüğünde The New York Times Magazine tarafından 2019’da yayımlanan bir makale dizisi olan "1619 Projesi"ni ele alalım. Bu proje, ulusal anlatının kökenlerini 1776 yılına değil, Afrikalıların İngiliz Kuzey Amerika’sına zorla getirildikleri ilk yıl olan 1619’a dayandırarak Amerikan tarihini yeniden kurguluyor. Ülkenin kuruluş mitosuna dair bu yeni anlatım, bir yandan orijinal inanç sistemine bağlılığını korurken, diğer yandan onu kökten sarsıyor. Hannah-Jones, "Gerçek şu ki, bu ulus bugün ne kadar demokrasiye sahipse, bu, siyahların direnişi sayesinde olmuştur," diye yazıyor. "Kurucu babalarımız savundukları ideallere belki gerçekten inanmıyorlardı, ancak siyahlar inanıyordu." Demokrasi geleneği; hem sahte iddia sahiplerini hem de bu mirasın gerçek varislerini barındırır. Amerikan toplumu, kısmen bu sahtekârlıkları ifşa etme ve hakları yeniden sahiplenme süreciyle güçlenir; nitekim Bağımsızlık Bildirgesi de tam olarak böyle bir pratiği örneklemiştir.

Din çalışmaları uzmanı Hindy Najman, Scriptural Vitality (2025) adlı eserinde, metinlerin mevcut geleneklere başvurduğu ve bu süreçte daha bütünlüklü bir yapı kazandığı "gelenek oluşturma süreçlerini" (traditionary processes) tanımlar. Najman, "Gelenek, geçmişten taşıp gelir; ancak nihayetinde yeni bir okuma bağlamı ve yeni bir kurgu yaratır," diye belirtir. O, İncil metinlerini bu perspektiften inceler; ancak aynı süreçlerin, bir kişi dinsel bir metne veya ritüele dayalı bir emsale başvurduğu her an işlediğini görebilirsiniz. Örneğin, TikTok içerik üreticisi Miriam Anzovin, günlük Tevrat çalışma rutinini paylaştığında, tarihsel olarak büyük ölçüde cinsiyete dayalı dışlayıcı bir pratiği bütünüyle sahiplenir; videolarını çizgi animasyonlarla süslerken, başkalarının da bu sürece yorumlarıyla dahil olmasını teşvik eder. Dinsel biçimler, yeniden kullanılmaya ve yenilenmeye her zaman açıktır.

AMERİKAN BAĞIMSIZLIK BİLDİRGESİ’NİN DÜNYAYA ETKİLERİ

Bağımsızlık Bildirgesi’nin dünya çapındaki yayılımı, bu tür "gelenek oluşturma süreçlerinin" bir metni ne kadar uzaklara taşıyabileceğini gözler önüne serer. Tarihçi David Armitage; Haiti (1804), Venezuela (1811), Yeni Zelanda (1835), Liberya (1847), Çekoslovakya (1918), Vietnam (1945), İsrail (1948) ve Güney Rodezya (1965) gibi ülkelerin kuruluş metinlerinde, Amerika’nın bağımsızlık belgesinden izler bulunduğunu ortaya koyar. Söz konusu çeşitli belgeler eşitliğe atıfta bulunsa da, 1776 yılından günümüze ulaşan en baskın retorik, eşitlikçi bir inançtan ziyade cumhuriyetçi bir anlayıştır. Bağımsızlık Bildirgesi’nden ilham alan pek çok kişi için bu metnin temelini oluşturan öğreti, ısrarla cumhuriyetçi bir nitelik taşır; burada öne çıkan temel slogan ise "özgürlük"tür.

'1776' müzikali

Katolik karşıtı ve göçmen karşıtı, beyaz yerli yanlısı bir grup olan "Native American Party" (Yerli Amerikalı Partisi), 4 Temmuz 1845 tarihli İlkeler Bildirgesi’nde tam da bu noktaya vurgu yapmış; amaçlarının "vatandaşlarını, dış müdahalelerin ve gaspların yarattığı kötülükler konusunda uyandırmak" olduğunu belirtmişti. 6 Ocak 2021’de ABD Kongre Binası’nı basan aşırı sağcılar, QAnon destekçileri ve paramiliter gruplar da benzer bir iddiada bulunarak, aslında sadece kurucu babaların 1776’da yaptığını yaptıklarını; yani meşru olmayan bir hükümeti devirme özgürlüğünü kullandıklarını öne sürdüler.

Artık onları temsil etmiyorlar.

Her yeni bildiri, eski bir otoriteden türetilen yeni bir içerikle ortaya çıkar. İnsanlar genellikle kutsal metinlerin dikkatli fiziksel kullanım ve kesin alıntılarla kutsal tutulduğunu düşünürler. Dinler tarihi, kutsal metinlerin yanlış kullanımdan kurtularak kutsallık kazandığını göstermektedir. İnsanların dünyalarında bu kelimelere hala ihtiyaç duymaları nedeniyle, bu metinler kurcalanır, dürülür, kesilir ve yanlış alıntılanır.

İnanç bildirgeleri, öyle görünseler de ahlaki pusulalar değildir. İnsanlar genellikle inanç bildirgelerini birer sopa, barış şartlarından çok savaş çağrısı olarak kullanırlar. Ve özgürlük inancının özel bir zıtlığı vardır: başka bir şeyden özgür olma gücünü varsayar. Bu tür bir özgürlüğü alma izni, tutarlı veya etik olarak tutarlı sonuçlar üretmez. Birinin teröristi, diğerinin özgürlük savaşçısıdır; sizin sapkınlık dediğiniz şeye onlar daha yüksek bir yasa derler. Özgürlüğü uygulamak, 1859'da John Brown'ın federal bir cephaneliğe baskın düzenlemesi, 1869'da Pa. Ingalls'ın ailesini Kansas'a taşıması, 1965'te Selma'daki Edmund Pettus Köprüsü'nden protestocuların geçmesi veya 2021'de J6'lıların Capitol binasının duvarlarına tırmanması gibi şekillerde olabilir. Emma Goldman'ın 1873 Comstock Yasası'nı ihlal ederek doğum kontrol bilgisi dağıtması gibi de olabilir ve Başkan Donald Trump'ın Thayer Değişikliği ve 2005 Başkanlık 1 Dolarlık Madeni Para Yasası'nı ihlal ederek kendisini elli yıllık madeni paraya koyması gibi de olabilir.

Bağımsızlık Bildirgesi’nin ortaya koyduğu kozmogoni, bu üretken gerilimle —özgürlüğün hayata geçirilmesi ve buna karşı gösterilen direnişle— güçlenir. İkinci Kıta Kongresi’nde bile, bu inanca katılmaya zorlanması gereken muhalifler, karşıt görüşlüler ve engelleyici güçler mevcuttu. 1969 yapımı 1776 adlı müzikal, kölelik meselesi etrafındaki şiddetli bir anlaşmazlık da dâhil olmak üzere, bu fikir ayrılıklarını sahneye taşır. Bir sahnede, Güney Carolina delegesi Edward Rutledge, İngilizlerin köleliği kullanmasını “insan doğasının kendisine karşı yürütülen zalimce bir savaş” olarak tanımlayan kısmın metinden çıkarılmasını talep eder. Köleliğin sadece yasal değil, aynı zamanda kutsal olduğuna inanan Amerikalılar için böyle bir ifade kabul edilemezdi. Rutledge, oyunda “Bildirgenizden o rahatsız edici kısmı çıkarın” der.

John Adams buna, “Bunu yaparsak, bizzat isyan ettiğimiz şeyin suç ortağı oluruz” diye karşılık verir. “Bu konuda boyun eğersek, gelecek nesiller bizi asla affetmez” diyerek ısrar eder. Benjamin Franklin ise soğukkanlı ve alaycı bir tavırla şöyle cevap verir:

“Muhtemelen haklısın. Ama biz bunu asla duyamayacağız, John; çoktan göçüp gitmiş olacağız. Hem sonra, gelecek nesiller bizi ne sanacak? Yarı tanrı mı? Biz sadece insanız; ne eksik ne fazla. Daha cömert bir Tanrı’nın izin vereceğinden çok daha zorlu koşullar altında bir ulus kurmaya çalışan insanlarız. John, önce ilk mesele! Bağımsızlık! Amerika! Çünkü eğer bunu güvence altına alamazsak, geri kalanının ne önemi kalır ki?”

AMERİKAN BAĞIMSIZLIK BİLDİRGESİ: ÖZGÜRLÜK DİNİ

Amerikalılar her 4 Temmuz’da, “önce ilk mesele”nin —yani bağımsızlığın— başarılmasını kutlarlar; bu, diğer tüm kazanımların, diğer tüm ulusların, diğer tüm insanların ve diğer tüm bağımsızlıkların önünde tutulan bir başarıdır. 1776 kozmogonisiyle şekillenen kültürde kurallar elbette vardır. Ancak bu kozmogoninin biçimlendirdiği özgürlükçü inanç anlayışında kurallar, onlardan sıyrılabilecek olanlar tarafından çiğnenmek üzere var olurlar. Bu inananlar için tek gerçek “Amerikan sapkınlığı”, bir bireyin özgürlüğünü elinden alan her türlü düşünce veya eylemdir.

Muhtemelen hiçbir toplumda bir din, ideoloji ya da iktidar gücü, muhalif duruşu tamamen yok edebilmiş değildir. Her zaman, bir yerlerde, egemen doğruların aslında iyiliğin tam zıttı olduğunu haykıran birilerine rastlayabilirsiniz. Bu yıl, kuruluşun 250. yıl dönümünü onurlandırmak adına bir düşünce deneyi olarak, yurttaşlar kendi "özgürlük kültleri" üzerine kafa yorabilirler: Bu kült gerçekte ne anlama geliyor ve neler doğuruyor? Bağımsızlık Bildirgesi’ni okumanın pek çok yolu vardır ve Amerikalıların hangi yolu seçtiği büyük bir fark yaratır. Birçoğu bu metni, sanki özgürlük hırsızlığa karşı bir denge unsuruymuş gibi davranma izni veriyormuşçasına okuyor. Oysa Bildirge’nin krala yönelik eleştirisi bir uyarı da barındırır: Yönetilenlerin rızası göz ardı edilirse, otoriterliğe kaymak işten bile değildir. Böylesi bir tiranlığa karşı ayaklanmak ise halkın bir hakkıdır.

Metinlere getirilen yorumların somut sonuçları vardır. Minneapolis (Minnesota), Angola (Louisiana) ve Fort Bliss’te (Teksas) yaşanan güncel dehşet verici olaylar; avukatlardan, tüccarlardan ve toprak sahiplerinden oluşan tek kültürlü bir grubun bir araya gelip bir "soygun" planlamasının bir sonucudur. Bu, kurucuların bıraktığı pek çok mirastan yalnızca biridir —Bildirge’ye ilişkin başka okumalar bambaşka sonuçlar da doğurmuştur— ancak göz ardı edemeyeceğimiz bir mirastır.

Peki ya Amerikalılar, yeryüzündeki iktidarları ele geçirmek, gasp etmek, satın almak, bombalamak ya da zorbalıkla dayatmak yerine, bu iktidarlara riayet etselerdi? Özgürlük dini, kaydedilmiş tarihteki en güçlü inanç sistemlerinden biridir. Onu sarsmak o kadar zordur ki, hiç kimse bunu tek başına başardığını iddia edemez. Bu başkalarıyla bir aradalık, ortak bir haykırış ve yeni bir inanç bildirgesi gerektirir. 

Bu yeni inanç bildirgesi de, tıpkı diğer tüm inanç sistemleri gibi, kendinden önceki bir temelden doğacaktır. Bağımsızlık Bildirgesi, başka pek çok inanç sistemini türetebilecek kadar zengin bir metindir. İçinde, pankartlara yazılabilecek ya da hatıra paralarının üzerine basılabilecek pek çok ifade barındırır: "makul bir saygı", "yönetilenlerin rızası", "basiret", "kamu yararı", "en alçakgönüllü ifadeler", "ortak akrabalığımız"... Yeni bir Amerikan inanç bildirgesi oluşturmak ve onu takip etmek; Amerikalıların diğer insanlarla, toprakla ve o toprağın getirdiği kazançlarla kurdukları ilişkide köklü bir değişimi zorunlu kılar.

Eğer böylesi değişimleri hayal etmek güç geliyorsa, bunun nedeni, özgürlük dininin buna inanmayı imkânsız kılmasıdır. Gelecekte ne tür isyanlar ortaya çıkarsa çıksın, yeni dinler ne önerirse önersin; tıpkı selefleri gibi, onlar da işe, oldukça kötü bir bağımsızlık sürecinden mustarip olan bir halk için ne tür bir iyiliğin yapılabileceğini ve yapılması gerektiğini ayırt ederek başlayacaklardır.

Kaynak: The Yale Reviev

Kathryn Lofton
(Yale Üniversitesi'nde Din Çalışmaları ve Amerikan Çalışmaları alanında Lex Hixon Profesörüdür.)
Gercekedebiyat.com

Yorumlar

Bu içeriğe henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın.

Yorum Yaz

Yorumunuz editör onayından sonra yayınlanır.

İlgili İçerikler