Paul Éluard: Aşkın içinden özgürlüğe uzanan bir şiir / Yusuf Ziya Ak
18 Kasım 1952’de aramızdan ayrılan Paul Éluard, ölümünün 74. yılında hâlâ aynı soruyu hatırlatıyor: Şiir, insanın acısına ne kadar yaklaşabilir?
Bazı şairler yaşadıkları çağın tanığıdır. Bazıları o çağın acısını kendi yüreğinden geçirerek insanlığın ortak hafızasına dönüştürür. Paul Éluard, şiiriyle bu iki dünyanın arasında durdu. Aşkı yazarken insanı, insanı yazarken özgürlüğü, özgürlüğü savunurken de dünyanın bütün ezilenlerini düşündü.
14 Aralık 1895’te Fransa’nın Saint-Denis kentinde dünyaya gelen Éluard’ın asıl adı Eugène Émile Paul Grindel’di. Genç yaşlarından itibaren şiire yöneldi. Birinci Dünya Savaşı’nda yaşadıkları, gördüğü yıkım ve insan bedeninde açılan yaralar, onun dünyaya bakışını derinden etkiledi. Şiir giderek yalnızca estetik bir arayış değil, insanı ve hayatı anlama biçimi oldu.
1920’li yıllarda Fransız
şiirinin önemli edebî hareketlerinden sürrealizmin
içinde yer aldı. André Breton, Louis
Aragon ve Philippe Soupault gibi
kişilerle aynı edebî çevrede bulundu. Düşlerin, çağrışımların ve bilinçaltının
kapılarını aralarken dili insanın en yalın duygularına da yaklaştırdı. 1926’da
yayımlanan Capitale de la Douleur ile
şiir dünyasında güçlü bir yer edindi.
Éluard’ın şiirinde aşk, hiçbir zaman yalnızca iki insan arasında yaşanan bir duygu olmadı. Aşk onun için dünyaya açılan bir kapıydı. Bu kapıdan güzellik, özlem, kayıp ve insan sevgisi giriyordu. Hayatında derin iz bırakan Nusch, şiirinin en önemli ilham kaynaklarından biri oldu. Onunla yaşadığı aşk, dizelerinde hem bir sevinç hem de kırılgan bir güzellik olarak yer buldu.
İSPANYA'NIN ACISI VE GUERNİCA'NIN ÇIĞLIĞI
1936’da İspanya İç Savaşı başladığında Avrupa, faşizmin yükselişiyle büyük bir karanlığa sürükleniyordu. Cumhuriyetçi İspanya’ya yönelen saldırılar, yalnızca bir ülkenin değil, insanlık onurunun da meselesiydi. Éluard, İspanya Cumhuriyeti’nin yanında yer aldı. Bu desteğini şiiriyle ve siyasal tutumuyla ortaya koydu.
Novembre 1936 şiiri, onun bu dönemdeki tavrının önemli örneklerinden biriydi. Guernica’nın bombalanmasıyla insanlığın hafızasına kazınan büyük yıkım ise La Victoire de Guernica şiirinde yankılandı.
Picasso, Guernica’nın acısını tuvale taşırken Éluard o acıyı sözcüklerle dile getirdi. Biri resmin diliyle, diğeri şiirin diliyle aynı barbarlığa karşı durdu. Éluard için şiir, olup biteni seyreden bir tanıklık değildi. Şiir, insanın yanında durmanın ve zulme karşı sözünü esirgememenin bir yoluydu.
İŞGAL YILLARINDA ÖZGÜRLÜĞÜN SESİ
İkinci Dünya Savaşı sırasında Fransa Nazi işgali altına girdiğinde Éluard, direniş
hareketinin içinde yer aldı. Baskıya ve sansüre rağmen şiir yazmayı sürdürdü.
Bu dönemin en tanınmış eserlerinden biri olan Liberté, yalnızca bir şiir olarak kalmadı; işgal altındaki
Fransa’da özgürlük umudunun simgelerinden birine dönüştü.
Şiirin nüshaları Müttefik uçakları tarafından Fransa üzerine bırakıldı. Böylece bir şairin sözcükleri, işgal altındaki topraklara gökyüzünden ulaştı. Kâğıt parçaları insanların ellerinde bir direniş çağrısına dönüştü.
Éluard’ın şiirinde özgürlük soyut bir kavram değildi. Bir insanın korkmadan yaşayabilmesi, bir halkın kendi geleceğini belirleyebilmesi, çocukların savaşsız bir dünyada büyüyebilmesiydi. Onun şiirini güçlü kılan da bu insani yakınlıktı.
NÂZIM HİKMET İÇİN PARİS'TEN YÜKSELEN TELGRAF
Éluard’ın insanlık anlayışı Fransa sınırlarında kalmadı. Türkiye’de hapiste bulunan Nâzım Hikmet’in özgürlüğü için yürütülen uluslararası dayanışma kampanyasına da katıldı.
Paris’te Tristan Tzara’nın başkanlığında kurulan Nâzım Hikmet’i Kurtarma Komitesi, şairin serbest bırakılması için Fransa’nın ve dünyanın aydınlarını harekete geçirdi. Bu girişimin içinde Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Louis Aragon, Pablo Picasso ve Paul Éluard gibi önemli aydın ve sanatçılar da bulunuyordu.
Bu dayanışmanın tarihsel bir belgesi bugün elimizde.
TÜSTAV arşivinde yer alan
1 Mayıs 1950 tarihli Barış dergisinin ikinci sayısında, Nâzım Hikmet’in serbest bırakılması için gönderilen telgrafın metni
yayımlanmıştır. Dergi, telgrafın Nâzım Hikmet’i Kurtarma Komitesi’nin
girişimiyle gönderildiğini belirtir. Metinde şu sözler yer alır:
“Size karşı yapılan bu gayri insani muameleden son derece nefret eder, kardeşçe sempatilerimizi sunar ve sizi destekliyeceğimizi temin ederiz.”
Telgrafın altında imzası bulunanlar arasında Louis Aragon, Albert Cossery, Pierre Daix, Paul Éluard, Guillevic, Elsa Triolet ve Tristan Tzara da vardır.
Bu birkaç satır, aradan geçen onlarca yıla rağmen önemini koruyor. Çünkü burada yalnızca bir şairin başka bir şairi desteklemesi söz konusu değil. Bir ülkede hapsedilen insanın özgürlüğü, başka bir ülkenin aydınlarının vicdanına emanet ediliyor.
Éluard, Nâzım Hikmet’in özgürlüğünü kendi meselesi sayan bu seslerden biriydi. İki şairin yüz yüze görüşme fırsatı olmadı. Nâzım Hikmet 1951’de Paris’e geldiğinde Éluard artık hayatta değildi. Geriye, birbirini görmeden aynı insanlık idealinde buluşan iki şairin şiirleri ve dayanışma hatırası kaldı.
Bu telgraf, onların arasındaki bağı anlatan en somut tarihsel tanıklıklardan biridir.
BİR ÖMRÜN ARDINDAN KALAN
Éluard’ın hayatında büyük
bir kırılma da 1946 yılında yaşandı. Çok sevdiği Nusch beklenmedik biçimde
hayatını kaybetti. Bu kayıp, şairin dünyasında derin bir boşluk açtı. Aşkın en güzel
dizelerini yazmış bir insan, bu kez yokluğun ve yasın karşısında kaldı.
Nusch’un ardından şiirlerinde başka bir sessizlik duyuldu. Fakat bu sessizlik, insan sevgisinin sona ermesi değildi. Acının içinden yine insana, yine hayata bakmayı sürdürdü.
Paul Éluard, 18 Kasım 1952’de, elli altı yaşında hayatını kaybetti. Ardında yalnızca kitaplar değil, şiirin insanlık karşısındaki sorumluluğuna dair güçlü bir miras bıraktı.
Bugün onu anarken yalnızca sürrealist bir şairi, Fransız edebiyatının önemli bir ismini hatırlamıyoruz. İspanya Cumhuriyeti’nin yanında duran, Nazi işgaline karşı direnen, Nâzım Hikmet’in özgürlüğü için ses veren, aşkın ve yasın içinden insanlığa ulaşmaya çalışan bir şairi hatırlıyoruz.
Éluard’ın hayatı, şiirin dünyadan uzaklaşmak zorunda olmadığını gösteriyor. Şiir bazen bir sevgilinin saçlarında, bazen bombalanmış bir kentin taşlarında, bazen işgal altındaki bir ülkenin gökyüzünde, bazen de bir başka şairin özgürlük özleminde yaşayabiliyor.
Onun ardından kalan en büyük miras belki de budur: İnsan acı çekerken de sevebilir, yas tutarken de umut edebilir, karanlığın ortasında bile özgürlüğün adını yazabilir.
İKİ ŞAİR, TEK ÖZGÜRLÜK
Bir ömür sığar mı bir şiire
Bir sevda sığar mı bir ömre
Dünyanın yarasına dokunmak
İşte senin hikâyen Éluard
Paris'in sabahında doğdu şiirin
Bir kadının gözlerinde buldu aşkı
Nusch'un saçlarına kondu dizelerin
Güzelliği insanın yüzünde aradın
Sevmeyi hayatın özü saydın
İspanya kan ağlarken
Madrid'in göğüne çöktü karanlık
Guernica'da çocukların çığlığı
Kentin taşlarına kazındı ölüm
Sen şiirini o yıkıntıların arasından kaldırdın
Cumhuriyetin yanında durdu yüreğin
Faşizmin karanlığına karşı
İnsanlığın aydınlık yüzünü savundun
Guernica'nın acısı geçti dizelerinden
İspanya senin şiirinde hiç
yenilmedi
Picasso bir kentin acısını tuvale taşıdı
Sen o tuvalin sessiz çığlığını
Söze dönüştürdün
Fırçasında kanayan insanlık
Dizelerinde yeniden ayağa kalktı
Aynı yaradan doğdu sanatınız
İspanya'nın acısında buluştu sesiniz
Sonra Avrupa'nın üzerine çöktü gece
Nazilerin çizmeleri ezdi sokakları
Fransa suskunluğa mahkûm edildi
Sen karanlığın ortasında
Kelimelerini kuşandın
Direnişin gizli yollarında şiirini çoğalttın
Defterlere yazdın özgürlüğü
Ağaçların gövdesine
Taşların suskun yüzüne
Çocukların düşlerine
Halkların yarınlarına
Uçaklardan bırakıldı dizelerin
İşgal altındaki Fransa'nın üzerine
Kâğıttan kuşlar taşıdı özgürlüğün adını
Her yaprakta umut filizlendi
Her sözcükle
Bir halk yeniden doğruldu
Nusch'un ardından sustu mu kalbin
Yoksa daha mı derinden konuştu
Evin içinde büyüdü sessizlik
Sana kalan sandalyede eksildi zaman
Bir ömür yarım kaldı
Aşkın yitirilse bile
Sevmenin kendisinden vazgeçmedin
Yokluğun ortasında
Bütün insanlığa yer açtın yüreğinde
Uzaklarda başka bir şair vardı
Bursa'nın zindanlarında
Yüreği memleketinin dağları kadar geniş
Adı Nâzım Hikmet'ti
On üç yılın karanlığında tutsaktı
Şiirleri demir parmaklıkları aşıyordu
Sen onun sesini duydun
Acısını kendi acın bildin
Özgürlüğe ses oldun
Tzara'nın öncülüğünde yükseldi çağrı
Aragon'un sözü karıştı o sese
Picasso'nun imzası düştü dayanışmaya
Sartre ve Simone de Beauvoir
Nâzım'ın özgürlüğü için birleşti
Sen de kattın adını o
halkaya
Zincirlerine uzandı kalemin
Nâzım'ın özgürlüğü için
Paris'ten Bursa'ya yürüdü sesin
Tutsaklığını bütün insanlığın yarası bildin
Belki hiç karşılaşmadınız
Belki aynı masada oturmadınız
İki ayrı dilde
İnsanın onurunu savundunuz
Gökyüzüne özgürlük diye baktınız
İki ayrı ömürden
Tek bir ses doğdu
Biri zindanlardan yükseldi
Diğeri Paris'ten uzandı
Şiirleriniz birbirine kavuştu
İnsanlığın ortak acısında
On sekiz kasımda sustu nefesin
Bin dokuz yüz elli ikide
Toprak aldı bedenini
Dünya aldı şiirlerini
Ölüm ömrünü aldı
Özgürlüğe adanmış sesini alamadı
Bugün adın düşüyor
Çocukların okul defterlerine
Duvarlara, ağaçlara
İspanya'nın yaralı taşlarına
Nâzım'ın hasretle baktığı gökyüzüne
Savaşsız bir dünya düşledin
Çocukların korkusuz büyüdüğü
Annelerin evlat yolunu gözlemediği
Şairlerin zindanlarda çürümediği
İnsanın insana düşman olmadığı
Sevginin bütün sınırları aştığı
Guernica'nın taşlarında güller açacak
Nâzım'ın sesi senin şiirinle buluşacak
İnsanlık kendi adını yeniden yazacak
Ey aşkın ve direnişin şairi
Sana bir şiir borçluyuz
İnsanlığın bitmeyen kavgasından
Barışın henüz gelmemiş sabahından
Özgürlüğün hiç eskimeyen adından
Éluard
Senin adın bir şairin adı değil artık
İnsanın insana verdiği söz
Aşkın zulme karşı duruşu
Şiirin karanlığa meydan okuyuşu
Özgürlüğün hiç dinmeyen sesidir.
Yusuf Ziya Ak
Gercekedebiyat.com
Yorumlar
Bu içeriğe henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın.