18 Kasım 2026
Son Dakika

Paul Éluard: Aşkın içinden özgürlüğe uzanan bir şiir / Yusuf Ziya Ak

18 Kasım 1952’de aramızdan ayrılan Paul Éluard, ölümünün 74. yılında hâlâ aynı soruyu hatırlatıyor: Şiir, insanın acısına ne kadar yaklaşabilir?

Paul Éluard: Aşkın içinden özgürlüğe uzanan bir şiir / Yusuf Ziya Ak

Bazı şairler yaşadıkları çağın tanığıdır. Bazıları o çağın acısını kendi yüreğinden geçirerek insanlığın ortak hafızasına dönüştürür. Paul Éluard, şiiriyle bu iki dünyanın arasında durdu. Aşkı yazarken insanı, insanı yazarken özgürlüğü, özgürlüğü savunurken de dünyanın bütün ezilenlerini düşündü.

14 Aralık 1895’te Fransa’nın Saint-Denis kentinde dünyaya gelen Éluard’ın asıl adı Eugène Émile Paul Grindel’di. Genç yaşlarından itibaren şiire yöneldi. Birinci Dünya Savaşı’nda yaşadıkları, gördüğü yıkım ve insan bedeninde açılan yaralar, onun dünyaya bakışını derinden etkiledi. Şiir giderek yalnızca estetik bir arayış değil, insanı ve hayatı anlama biçimi oldu.

1920’li yıllarda Fransız şiirinin önemli edebî hareketlerinden sürrealizmin içinde yer aldı. André Breton, Louis Aragon ve Philippe Soupault gibi kişilerle aynı edebî çevrede bulundu. Düşlerin, çağrışımların ve bilinçaltının kapılarını aralarken dili insanın en yalın duygularına da yaklaştırdı. 1926’da yayımlanan Capitale de la Douleur ile şiir dünyasında güçlü bir yer edindi.

Éluard’ın şiirinde aşk, hiçbir zaman yalnızca iki insan arasında yaşanan bir duygu olmadı. Aşk onun için dünyaya açılan bir kapıydı. Bu kapıdan güzellik, özlem, kayıp ve insan sevgisi giriyordu. Hayatında derin iz bırakan Nusch, şiirinin en önemli ilham kaynaklarından biri oldu. Onunla yaşadığı aşk, dizelerinde hem bir sevinç hem de kırılgan bir güzellik olarak yer buldu.

İSPANYA'NIN ACISI VE GUERNİCA'NIN ÇIĞLIĞI

1936’da İspanya İç Savaşı başladığında Avrupa, faşizmin yükselişiyle büyük bir karanlığa sürükleniyordu. Cumhuriyetçi İspanya’ya yönelen saldırılar, yalnızca bir ülkenin değil, insanlık onurunun da meselesiydi. Éluard, İspanya Cumhuriyeti’nin yanında yer aldı. Bu desteğini şiiriyle ve siyasal tutumuyla ortaya koydu.

Novembre 1936 şiiri, onun bu dönemdeki tavrının önemli örneklerinden biriydi. Guernica’nın bombalanmasıyla insanlığın hafızasına kazınan büyük yıkım ise La Victoire de Guernica şiirinde yankılandı.

Picasso, Guernica’nın acısını tuvale taşırken Éluard o acıyı sözcüklerle dile getirdi. Biri resmin diliyle, diğeri şiirin diliyle aynı barbarlığa karşı durdu. Éluard için şiir, olup biteni seyreden bir tanıklık değildi. Şiir, insanın yanında durmanın ve zulme karşı sözünü esirgememenin bir yoluydu.

İŞGAL YILLARINDA ÖZGÜRLÜĞÜN SESİ

İkinci Dünya Savaşı sırasında Fransa Nazi işgali altına girdiğinde Éluard, direniş hareketinin içinde yer aldı. Baskıya ve sansüre rağmen şiir yazmayı sürdürdü. Bu dönemin en tanınmış eserlerinden biri olan Liberté, yalnızca bir şiir olarak kalmadı; işgal altındaki Fransa’da özgürlük umudunun simgelerinden birine dönüştü.

Şiirin nüshaları Müttefik uçakları tarafından Fransa üzerine bırakıldı. Böylece bir şairin sözcükleri, işgal altındaki topraklara gökyüzünden ulaştı. Kâğıt parçaları insanların ellerinde bir direniş çağrısına dönüştü.

Éluard’ın şiirinde özgürlük soyut bir kavram değildi. Bir insanın korkmadan yaşayabilmesi, bir halkın kendi geleceğini belirleyebilmesi, çocukların savaşsız bir dünyada büyüyebilmesiydi. Onun şiirini güçlü kılan da bu insani yakınlıktı.

NÂZIM HİKMET İÇİN PARİS'TEN YÜKSELEN TELGRAF

Éluard’ın insanlık anlayışı Fransa sınırlarında kalmadı. Türkiye’de hapiste bulunan Nâzım Hikmet’in özgürlüğü için yürütülen uluslararası dayanışma kampanyasına da katıldı.

Paris’te Tristan Tzara’nın başkanlığında kurulan Nâzım Hikmet’i Kurtarma Komitesi, şairin serbest bırakılması için Fransa’nın ve dünyanın aydınlarını harekete geçirdi. Bu girişimin içinde Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Louis Aragon, Pablo Picasso ve Paul Éluard gibi önemli aydın ve sanatçılar da bulunuyordu.

Bu dayanışmanın tarihsel bir belgesi bugün elimizde.

TÜSTAV arşivinde yer alan 1 Mayıs 1950 tarihli Barış dergisinin ikinci sayısında, Nâzım Hikmet’in serbest bırakılması için gönderilen telgrafın metni yayımlanmıştır. Dergi, telgrafın Nâzım Hikmet’i Kurtarma Komitesi’nin girişimiyle gönderildiğini belirtir. Metinde şu sözler yer alır:

“Size karşı yapılan bu gayri insani muameleden son derece nefret eder, kardeşçe sempatilerimizi sunar ve sizi destekliyeceğimizi temin ederiz.”

Telgrafın altında imzası bulunanlar arasında Louis Aragon, Albert Cossery, Pierre Daix, Paul Éluard, Guillevic, Elsa Triolet ve Tristan Tzara da vardır.

Bu birkaç satır, aradan geçen onlarca yıla rağmen önemini koruyor. Çünkü burada yalnızca bir şairin başka bir şairi desteklemesi söz konusu değil. Bir ülkede hapsedilen insanın özgürlüğü, başka bir ülkenin aydınlarının vicdanına emanet ediliyor.

Éluard, Nâzım Hikmet’in özgürlüğünü kendi meselesi sayan bu seslerden biriydi. İki şairin yüz yüze görüşme fırsatı olmadı. Nâzım Hikmet 1951’de Paris’e geldiğinde Éluard artık hayatta değildi. Geriye, birbirini görmeden aynı insanlık idealinde buluşan iki şairin şiirleri ve dayanışma hatırası kaldı.

Bu telgraf, onların arasındaki bağı anlatan en somut tarihsel tanıklıklardan biridir.

BİR ÖMRÜN ARDINDAN KALAN

Éluard’ın hayatında büyük bir kırılma da 1946 yılında yaşandı. Çok sevdiği Nusch beklenmedik biçimde hayatını kaybetti. Bu kayıp, şairin dünyasında derin bir boşluk açtı. Aşkın en güzel dizelerini yazmış bir insan, bu kez yokluğun ve yasın karşısında kaldı.

Nusch’un ardından şiirlerinde başka bir sessizlik duyuldu. Fakat bu sessizlik, insan sevgisinin sona ermesi değildi. Acının içinden yine insana, yine hayata bakmayı sürdürdü.

Paul Éluard, 18 Kasım 1952’de, elli altı yaşında hayatını kaybetti. Ardında yalnızca kitaplar değil, şiirin insanlık karşısındaki sorumluluğuna dair güçlü bir miras bıraktı.

Bugün onu anarken yalnızca sürrealist bir şairi, Fransız edebiyatının önemli bir ismini hatırlamıyoruz. İspanya Cumhuriyeti’nin yanında duran, Nazi işgaline karşı direnen, Nâzım Hikmet’in özgürlüğü için ses veren, aşkın ve yasın içinden insanlığa ulaşmaya çalışan bir şairi hatırlıyoruz.

Éluard’ın hayatı, şiirin dünyadan uzaklaşmak zorunda olmadığını gösteriyor. Şiir bazen bir sevgilinin saçlarında, bazen bombalanmış bir kentin taşlarında, bazen işgal altındaki bir ülkenin gökyüzünde, bazen de bir başka şairin özgürlük özleminde yaşayabiliyor.

Onun ardından kalan en büyük miras belki de budur: İnsan acı çekerken de sevebilir, yas tutarken de umut edebilir, karanlığın ortasında bile özgürlüğün adını yazabilir.

 

İKİ ŞAİR, TEK ÖZGÜRLÜK

Bir ömür sığar mı bir şiire

Bir sevda sığar mı bir ömre

Dünyanın yarasına dokunmak

İşte senin hikâyen Éluard


Paris'in sabahında doğdu şiirin

Bir kadının gözlerinde buldu aşkı

Nusch'un saçlarına kondu dizelerin

Güzelliği insanın yüzünde aradın

Sevmeyi hayatın özü saydın

 

İspanya kan ağlarken

Madrid'in göğüne çöktü karanlık

Guernica'da çocukların çığlığı

Kentin taşlarına kazındı ölüm

Sen şiirini o yıkıntıların arasından kaldırdın

 

Cumhuriyetin yanında durdu yüreğin

Faşizmin karanlığına karşı

İnsanlığın aydınlık yüzünü savundun

Guernica'nın acısı geçti dizelerinden

İspanya senin şiirinde hiç yenilmedi

 

Picasso bir kentin acısını tuvale taşıdı

Sen o tuvalin sessiz çığlığını

Söze dönüştürdün

Fırçasında kanayan insanlık

Dizelerinde yeniden ayağa kalktı

Aynı yaradan doğdu sanatınız

İspanya'nın acısında buluştu sesiniz

 

Sonra Avrupa'nın üzerine çöktü gece

Nazilerin çizmeleri ezdi sokakları

Fransa suskunluğa mahkûm edildi

Sen karanlığın ortasında

Kelimelerini kuşandın

Direnişin gizli yollarında şiirini çoğalttın

 

Defterlere yazdın özgürlüğü

Ağaçların gövdesine

Taşların suskun yüzüne

Çocukların düşlerine

Halkların yarınlarına

 

Uçaklardan bırakıldı dizelerin

İşgal altındaki Fransa'nın üzerine

Kâğıttan kuşlar taşıdı özgürlüğün adını

Her yaprakta umut filizlendi

Her sözcükle

Bir halk yeniden doğruldu

 

Nusch'un ardından sustu mu kalbin

Yoksa daha mı derinden konuştu

Evin içinde büyüdü sessizlik

Sana kalan sandalyede eksildi zaman

Bir ömür yarım kaldı

Aşkın yitirilse bile

Sevmenin kendisinden vazgeçmedin

Yokluğun ortasında

Bütün insanlığa yer açtın yüreğinde

 

Uzaklarda başka bir şair vardı

Bursa'nın zindanlarında

Yüreği memleketinin dağları kadar geniş

Adı Nâzım Hikmet'ti

 

On üç yılın karanlığında tutsaktı

Şiirleri demir parmaklıkları aşıyordu

Sen onun sesini duydun

Acısını kendi acın bildin

Özgürlüğe ses oldun

 

Tzara'nın öncülüğünde yükseldi çağrı

Aragon'un sözü karıştı o sese

Picasso'nun imzası düştü dayanışmaya

Sartre ve Simone de Beauvoir

Nâzım'ın özgürlüğü için birleşti

Sen de kattın adını o halkaya

 

Zincirlerine uzandı kalemin

Nâzım'ın özgürlüğü için

Paris'ten Bursa'ya yürüdü sesin

Tutsaklığını bütün insanlığın yarası bildin

 

Belki hiç karşılaşmadınız

Belki aynı masada oturmadınız

İki ayrı dilde

İnsanın onurunu savundunuz

Gökyüzüne özgürlük diye baktınız

 

İki ayrı ömürden

Tek bir ses doğdu

Biri zindanlardan yükseldi

Diğeri Paris'ten uzandı

Şiirleriniz birbirine kavuştu

İnsanlığın ortak acısında

 

On sekiz kasımda sustu nefesin

Bin dokuz yüz elli ikide

Toprak aldı bedenini

Dünya aldı şiirlerini

Ölüm ömrünü aldı

Özgürlüğe adanmış sesini alamadı

 

Bugün adın düşüyor

Çocukların okul defterlerine

Duvarlara, ağaçlara

İspanya'nın yaralı taşlarına

Nâzım'ın hasretle baktığı gökyüzüne

 

Savaşsız bir dünya düşledin

Çocukların korkusuz büyüdüğü

Annelerin evlat yolunu gözlemediği

Şairlerin zindanlarda çürümediği

İnsanın insana düşman olmadığı

Sevginin bütün sınırları aştığı

 

Guernica'nın taşlarında güller açacak

Nâzım'ın sesi senin şiirinle buluşacak

İnsanlık kendi adını yeniden yazacak

 

Ey aşkın ve direnişin şairi

Sana bir şiir borçluyuz

İnsanlığın bitmeyen kavgasından

Barışın henüz gelmemiş sabahından

Özgürlüğün hiç eskimeyen adından

 

Éluard

 

Senin adın bir şairin adı değil artık

İnsanın insana verdiği söz

Aşkın zulme karşı duruşu

Şiirin karanlığa meydan okuyuşu

Özgürlüğün hiç dinmeyen sesidir.

Yusuf Ziya Ak

Gercekedebiyat.com

Yorumlar

Bu içeriğe henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın.

Yorum Yaz

Yorumunuz editör onayından sonra yayınlanır.

İlgili İçerikler