Osmanlı tarihinin arşiv kurdu: İsmail Hakkı Uzunçarşılı

Uzunçarşılı, arşiv belgelerine dayanan çalışmaları ve geniş kapsamlı eserleriyle Türk tarihçiliğinin önde gelen isimleri arasında kabul edilmektedir.

23 Ağustos 1888'de İstanbul'un Eyüp semtinde doğan Uzunçarşılı'nın, tarih ve coğrafyaya ilgisi Mercan İdadisi'nde okuduğu dönemde başlamıştır.

1910 yılında İstanbul Darülfünunu Edebiyat Şubesi'ne kaydoldu ve Ahmed Midhat Efendi, Abdurrahman Şeref, Mehmed Akif ve Hamdullah Suphi gibi dönemin önemli hocalarından ders almıştır. 1912'de mezun olduktan sonra Kütahya İdadisi ve Sultanisi'nde tarih ve coğrafya öğretmenliği yapan Uzunçarşılı, bu görevini sekiz yıl boyunca sürdürmüştür.

Bu süre zarfında Kütahya'nın tarihine dair araştırmalar yapmış; burada edindiği kaynaklar daha sonraki çalışmalarının temelini oluşturmuştur. Öğretmenlik yıllarında farklı şehirlerde çalışan Uzunçarşılı, Kastamonu'da bulunduğu dönemde Açıksöz Gazetesi'nde tarih yazıları yazmıştır. Balıkesir'de ise bölgenin tarihini araştırarak yerel tarih üzerine çalışmalar yapmayı sürdürmüştür.

Uzunçarşılı'nın araştırmalarında arşiv belgeleri ve tarihi kaynakların rolü önemli olmuştur. Özellikle Osmanlı tarihine dair incelemelerinde arşiv belgeleri ve vekayinamelerden yararlanan Uzunçarşılı, siyasi ve askeri olayları, devlet teşkilatı, ilim ve sanat hayatı ile dönemin önemli şahsiyetleri bağlamında değerlendirmiştir.

1927'de Balıkesir'den milletvekili seçilen Uzunçarşılı, bu görevi sırasında da tarih araştırmalarına devam etmiştir. 1931'de Türk Tarih Kurumunun kuruluşuna iştirak etmiş ve ölümüne kadar kurumla ilişkisini sürdürmüştür. Üniversite reformunun ardından İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde profesör olarak görev yapan İsmail Hakkı Uzunçarşılı, burada Osmanlı tarihi ve devlet teşkilatına ilişkin dersler vermiştir.

Özellikle Topkapı Sarayı Arşivi'nde gerçekleştirdiği araştırmalarla tanınmıştır. Uzunçarşılı'nın en kapsamlı çalışması, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan 18. yüzyılın sonlarına kadar olan dönemi inceleyen altı ciltlik Osmanlı Tarihi serisidir.

Bu eser, Osmanlı siyasi ve askeri tarihini, devlet teşkilatı, saray yaşamı ve dönemin önemli şahsiyetleri ile birleştirerek sunmuştur. Tarihçinin çalışmaları yalnızca Osmanlı tarihi ile sınırlı kalmamış; Osmanlı Devleti'nin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, Osmanlı Devleti'nin Saray Teşkilatı gibi eserleriyle Osmanlı devlet yapısının çeşitli kurumlarını ayrıntılı olarak ele almıştır.

Ayrıca Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu ile Karakoyunlu Devletleri üzerine de çalışmalar yapmıştır. Kitaplarının yanı sıra birçok bilimsel makale de kaleme alan Uzunçarşılı, özellikle Osmanlı kurumları ve siyasi tarihi konularındaki araştırmalarıyla sonraki nesil tarihçilere önemli kaynaklar bırakmıştır.

Çalışma hayatının büyük bir kısmını arşivlerde ve kütüphanelerde geçiren Uzunçarşılı, ileri yaşlarında da araştırmalarına devam etmiştir. Topkapı Sarayı Arşivi'nde çalıştığı bir gün rahatsızlanarak 10 Ekim 1977'de vefat etmiştir.

Edirnekapı Şehitliği'ne defnedilen Uzunçarşılı, Osmanlı tarihinin farklı dönemleri ve kurumlarını ele alan kapsamlı bir eser külliyatı bırakmıştır. Arşiv kaynaklarına dayalı metodik anlatımıyla Türk tarihçiliğinde kalıcı bir yer edinmiş ve Osmanlı geçmişinin bilimsel yöntemlerle incelenmesine katkı sağlamış isimler arasında anılmaktadır.

Gercekedebiyat.com