Gerçek Edebiyat

Çınar ilçesine bağlı Demirölçek Mahallesi'nin 13 kilometre yakınında, 124 metre yükseklikteki bir kayalık tepeye konumlanan Zerzevan Kalesi, dünyada bilinen son Mithras Tapınağı'nın ortaya çıkarılmasıyla arkeolojik anlamda büyük bir önem kazanmış ve tarihi bir döneme ışık tutmaya devam ediyor.

2014 yılında, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Valilik, Çınar Kaymakamlığı, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi, Diyarbakır Müzesi Müdürlüğü, Dicle Üniversitesi, Karacadağ Kalkınma Ajansı, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) ve Safir Tuz'un iş birliğiyle başlatılan kazı çalışmaları yıl boyunca ara vermeksizin sürdürülüyor.

Roma İmparatorluğu döneminde askeri bir garnizon olarak kullanılan ve günümüzde 3 bin yıllık bir geçmişe sahip olduğu tespit edilen Zerzevan Kalesi'nde ortaya çıkarılan Mithras dinine ait 1.700 yıllık yer altı tapınağının, o dönemde Hristiyanlar tarafından mühürlenerek kapatıldığı belirlendi.

2020 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne dahil edilen Zerzevan Kalesi, hem yerli hem de yabancı turistlerin ilgisini çekerek bölgenin değerli turizm noktaları arasında yerini aldı.

Kalede yapılan arkeolojik çalışmalarda şimdiye dek 15 metre yüksekliğinde ve 1.200 metre uzunluğunda sur kalıntısı, 21 metre yüksekliğindeki gözetleme ve savunma kulesi, kilise, yönetim binası, konutlar, tahıl ve silah depoları, kaya mezarları, su kanalları, 63 su sarnıcı, yer altı kilisesi, 400 kişilik yer altı sığınağı, gizli geçitler ve Mithras Tapınağı ile bu tapınağa katılmak için gelen davetlilerin konaklama alanı gibi çok sayıda tarihi yapı gün yüzüne çıkarıldı.

Kalenin ayağa kaldırılması adına yürütülen titiz restorasyon çalışmaları da halen devam ediyor. Bu restorasyon ve inceleme faaliyetleri sırasında elde edilen bilgiler sayesinde yer altı tapınağının tarihine dair yeni detaylar ortaya çıkarılmaya başlandı.

2017 yılında gerçekleştirilen kazılar sırasında keşfedilen Mithras Tapınağı'nın girişinde bulunan kitabedeki yazının içeriği ise Mardin Artuklu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Süryani Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak tarafından epigrafik ve filolojik yöntemlerle incelendi.

Yapılan analizler sonucunda yazının milattan sonra 3. ve 4. yüzyıllara ait olduğu ve bu dönemde eski Süryanice ile Aramice karakterlere uygun şekilde yazıldığı tespit edildi.

Kitabe üzerindeki çözümlemeler neticesinde tapınağın yaklaşık 1700 yıl önce Roma İmparatorluğu zamanında Hristiyanlar tarafından törenle kapatıldığı anlaşıldı.

Şanlıurfa Müzesi'nde bulunan Süryanice yazıtlarla yapılan karşılaştırmalar sayesinde kitabeye yönelik tarihlendirme işlemi tamamlandı ve kayıtlar bilim dünyasına sunuldu.

Kazı Heyeti Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun, Zerzevan Kalesi'nin Roma döneminde önemli bir sınır garnizonu olarak etkin bir rol oynadığını vurguladı. Ekip tarafından yapılan keşifler sırasında Mithras dinine ait kutsal bir alanın ortaya çıkarıldığını belirten Coşkun, bu dinin özellikle Roma İmparatorluğu döneminde yaygın olduğunu ifade etti.

Mithras kimliğinin dini açıdan bir gizem sunduğunu ve Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte diğer bazı tapınaklar gibi Zerzevan Kalesi'ndeki tapınağın da kapatıldığını veya kiliseye dönüştürüldüğünü aktardı. Tapınağın kapatılmasının sikkelerle de desteklendiğini dile getiren Coşkun, girişte yer alan yazıtın epigrafik çözümünün uluslararası araştırmalarla da desteklendiğini ve bu keşfin dünya arkeolojisi için son derece önemli olduğunu kaydetti.

Dünyada Mithras tapınaklarının birkaç örneğinin olduğunu hatırlatan Toprak, şunları aktardı:

"Zerzevan Kalesi'nde ise üzerinde yazıt olan ve mühürlenen yegane tapınakların en önemlisi bulunuyor. Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu dini olduktan sonra tapınağın mühürlenmesi önemli örnek olarak kabul edilebilir. Yazıtta 'Yenilmeyen güneş tanrı Mithras' ile Hazreti İsa'nın o Mithras karşısındaki varlığını buradaki yazıyla da sembolize bir şekilde ifade edildiğini görüyoruz. Haç ve bu yazı mevcut Mithras Tapınağı'nı bir anlamda mühürlüyor. Yazının içeriğini incelediğimizde bu çok bariz bir şekilde görünüyor. Yazıtta karakteristik olarak milattan sonra 4. veya 5. yüzyıl yazı özelliklerini görebiliyoruz. Yazıtta 'kutsal haçın tanrı adına ki o tanrı düzenleyen, ıslah eden ve sevgiyi yayan tanrıdır' ifadeleri yer alıyor. Bu cümleyle bir anlamda mevcut Mithras Tapınağı kapatılarak hükmü feshedilmiştir. Dünya arkeolojisi açısından aslında ilk defa eski Aramice yazılı olarak Mithras Tapınağı'nın kapatılması örneğine rastlıyoruz. O yüzden tapınak dünya mirası ve arkeolojisi açısından son derece önem arz etmektedir. Eski Aramice yazıtlara baktığımızda bir örnek olarak da yazı özellikleri açısından da ayrıca önem arz ediyor. Bu yazıyla 1700 yıl önce Roma'nın uç noktalarında bulunan Mithras Tapınağı'nın kapatıldığını öğreniyoruz. Bu arkeolojik olarak son derece önemli bir keşiftir."

Toprak, "Mithras Tapınağı'nın girişindeki çözümlediğimiz yazı ve tapınakta yer alan haç, tapınağın kapatılmasının sembolik bir ifadesidir." dedi.

Gercekedebiyat.com